Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Wyzwania poznawcze w leczeniu nowotworowym – jak kompleksowa opieka może pomóc pacjentom w przezwyciężeniu trudności w koncentracji i pamięci.

Wprowadzenie

• Postęp w diagnostyce i leczeniu chorób nowotworowych przyczynił się do znacznego wydłużenia życia pacjentów, a także do zwiększenia liczby osób żyjących z doświadczeniem nowotworu. Wraz z rosnącą populacją osób po zakończeniu terapii onkologicznej wzrasta znaczenie jakości życia w okresie rekonwalescencji i readaptacji społecznej. Jednym z istotnych, a nadal często niedostatecznie rozpoznawanych wyzwań są zaburzenia funkcji poznawczych, określane jako cancer-related cognitive impairment (CRCI), potocznie znane jako „chemobrain” lub „chemiczna mgła mózgowa” (Oldacres i in., 2023).

Zaburzenia te obejmują najczęściej najczęściej pogorszenia pamięci oraz trudności z koncentracją uwagi, a także spowolnienia przetwarzania informacji i osłabienia funkcji wykonawczych (Pendergrass et al., 2018; Oliva et al., 2024). Szacuje się, że deficyty poznawcze mogą dotyczyć bardzo wielu chorych – w niektórych badaniach nawet do 75% pacjentów (Oldacres et al., 2023). U części chorych problemy poznawcze mają charakter przejściowy i ustępują w ciągu kilku miesięcy po zakończeniu terapii, u innych mogą utrzymywać się przez wiele lat (Das, A., 2020; Oldacres et al., 2023).

Zaburzenia pamięci i uwagi mogą istotnie utrudniać funkcjonowanie w życiu codziennym – pacjenci skarżą się na trudności w pracy zawodowej, zapominanie ważnych informacji, kłopoty ze zrozumieniem czytanego tekstu czy z prowadzeniem rozmowy w rozpraszającym otoczeniu. Co ważne, subiektywne poczucie pogorszenia sprawności umysłowej nie zawsze ma odzwierciedlenie w wynikach testów – część pacjentów odczuwa duże trudności mimo braku wyraźnych deficytów obiektywnych (Oliva et al., 2024). Należy podkreślić, że pogorszenie funkcji poznawczych ma złożoną i wieloczynnikową etiologię. Wpływają na nie bezpośrednie skutki działania leczenia (np. neurotoksyczność niektórych chemioterapeutyków), ale także czynniki pośrednie, takie jak przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu, wysoki poziom stresu czy wahania hormonalne (Oliva et al., 2024).W obliczu powyższych wyzwań kluczowe staje się zapewnienie kompleksowej opieki uwzględniającej rehabilitację poznawczą.

Poniżej omówiono najczęstsze domeny poznawcze (uwaga, pamięć) ulegające osłabieniu  na skutek terapii onkologicznej oraz przedstawiono sposoby – w szczególności neuropsychologiczną rehabilitację poznawczą – które mogą pomóc pacjentom przezwyciężyć te trudności.

Zaburzenia koncentracji uwagi w trakcie leczenia onkologicznego.

Koncentracja uwagi to zdolność do skupienia się na istotnych bodźcach lub zadaniach przy jednoczesnym odfiltrowaniu dystraktorów. U pacjentów onkologicznych często obserwuje się obniżenie tej zdolności zarówno w trakcie aktywnego leczenia (chemio- czy radioterapii), jak i w okresie rekonwalescencji. Osoby poddawane terapii raportują, że trudno im utrzymać koncentrację przez dłuższy czas – łatwo się rozpraszają i mają kłopot z wykonywaniem kilku czynności naraz. Pacjenci relacjonują np. gubienie wątku rozmowy lub trudność w dokończeniu czytania tekstu w rozpraszającym otoczeniu.

Przyczyny problemów z koncentracją podczas leczenia nowotworu są złożone. Chemioterapia oraz niekiedy terapia hormonalna mogą bezpośrednio wpływać na ośrodkowy układ nerwowy (np. poprzez działanie neurotoksyczne), ale równie istotną rolę odgrywają czynniki ogólnoustrojowe i psychologiczne: przewlekłe zmęczenie, ból, bezsenność oraz nasilony stres i lęk (Oliva et al., 2024). Wszystkie one mogą ograniczać zasoby uwagi pacjenta.

Zaburzenia pamięci związane z leczeniem nowotworu

Drugą kluczową domeną poznawczą dotkniętą w przebiegu choroby nowotworowej jest pamięć. Pacjenci – zwłaszcza kobiety leczone z powodu raka piersi – często skarżą się na problemy z zapamiętywaniem nowych informacji (np. nazwisk, terminów wizyt) oraz na roztargnienie (np. odkładają przedmioty i nie pamiętają gdzie).

Mechanizmy leżące u podstaw zaburzeń pamięci w psychoonkologii są podobnie złożone jak w przypadku uwagi. Chemioterapia może powodować zmiany w mózgu – badania obrazowe u części chorych wykazały zmiany w strukturach mózgu odpowiedzialnych za pamięć. Działanie cytostatyków, w połączeniu z ogólnym osłabieniem organizmu, zmianami hormonalnymi oraz czynnikami emocjonalnymi, skutkuje obniżeniem wydolności pamięciowej (Pendergrass et al., 2018; Oliva et al., 2024). Stres i obniżony nastrój utrudniają zapamiętywanie – osoba przeżywająca silny lęk lub przygnębienie ma trudność ze skupieniem się na nowych treściach, przez co gorzej je koduje i utrwala.

Neuropsychologiczna rehabilitacja poznawcza.

Rehabilitacja poznawcza zazwyczaj obejmuje trzy komponenty: psychoedukację (wyjaśnienie pacjentowi natury i przyczyn zaburzeń poznawczych po leczeniu), naukę strategii kompensacyjnych (korzystanie z kalendarzy, notatek, stałych rutyn dla ważnych czynności i mnemotechnik w celu ułatwienia zapamiętywania) oraz trening funkcji poznawczych (systematyczne ćwiczenia pamięci, uwagi i in. funkcji poznawczych, o narastającym poziomie trudności). Celem takiego programu jest zredukowanie wpływu deficytów na codzienne życie poprzez wzmocnienie istniejących zdolności i wspieranie pacjenta w rozwoju nowych umiejętności radzenia sobie.

Skuteczność rehabilitacji poznawczej była przedmiotem wielu badań. Aktualne przeglądy wskazują, że szczególnie obiecujące efekty przynoszą interwencje oparte na terapii poznawczo-behawioralnej oraz zorganizowany trening poznawczy (Oldacres et al., 2023). Wykazano w licznych badaniach, że kilkutygodniowe programy treningu poznawczego mogą poprawić funkcje poznawcze i zmniejszyć nasilenie “mgły chemicznej” (Cherrier et al., 2022; Zeng et al., 2020). Oznacza to, że pacjenci po takich interwencjach często uzyskują lepsze wyniki w testach neuropsychologicznych i rzadziej skarżą się na problemy z pamięcią oraz koncentracją. Biorąc pod uwagę brak skutecznych metod farmakologicznych, nawet częściowa poprawa funkcji poznawczych bywa dla chorych bardzo cenna.

Interwencje psychospołeczne: trening uważności i wsparcie psychologiczne.

Drugim filarem kompleksowej opieki są interwencje psychospołeczne, w tym techniki oparte na uważności (mindfulness), trening relaksacyjny oraz pomoc psychologiczna. Trening mindfulness, polegający na ćwiczeniu umiejętności utrzymywania uwagi na bieżącej chwili w sposób nieoceniający, okazał się pomocny w poprawie subiektywnej sprawności poznawczej chorych onkologicznych (Zeng et al., 2020). Pacjenci praktykujący uważność zgłaszali po zakończeniu programu mniejsze nasilenie problemów z pamięcią i koncentracją niż grupy kontrolne. Techniki mindfulness redukują także poziom stresu i napięcia emocjonalnego, co pośrednio może przekładać się na lepsze funkcjonowanie poznawcze.

Równie ważne jest wsparcie psychologiczne ukierunkowane na akceptację zmian poznawczych i rozwijanie strategii radzenia sobie. Korzystanie ze wspracia psychologicznego (indywidualnie lub grupowo) bądź udział w grupach samopomocowych pozwala pacjentom zrozumieć, że nie są odosobnieni w doświadczeniu “chemicznej mgły”, a także uczy technik redukcji stresu (np. ćwiczeń oddechowych, relaksacji mięśniowej). W efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego i poprawa dobrostanu emocjonalnego pacjenta może przełożyć się na lepszą koncentrację i pamięć. W przypadku współwystępujących zaburzeń nastroju (depresja, lęk) ich skuteczne leczenie – za pomocą psychoterapii lub farmakoterapii – często prowadzi do subiektywnej poprawy sprawności poznawczej.  

Aktywność fizyczna i zdrowy styl życia

Coraz więcej dowodów wskazuje, że aktywność fizyczna pełni istotną rolę we wspomaganiu funkcji poznawczych po chorobie nowotworowej. W jednym z badań 6-miesięczny program ćwiczeń aerobowych i siłowych przyczynił się do poprawy subiektywnej sprawności umysłowej oraz zmniejszenia zmęczenia (Koevoets et al., 2022). Regularne ćwiczenia aerobowe (np. szybkie spacery, pływanie, nordic walking) poprawiają ukrwienie i dotlenienie mózgu, a także stymulują plastyczność neuronalną. Dzięki temu u niektórych pacjentów onkologicznych obserwuje się poprawę szybkości przetwarzania informacji, sprawności uwagi czy pamięci operacyjnej. Szczególnie korzystne mogą być formy aktywności łączące trening fizyczny z elementami relaksacji i koordynacji, takie jak tai-chi lub joga – wpływają one pozytywnie zarówno na kondycję ciała, jak i samopoczucie psychiczne, zmniejszając uczucie przewlekłego zmęczenia i “mgły mózgowej”.

W utrzymaniu dobrej kondycji poznawczej ważna jest również dbałość o regenerację i sen. Niewyspanie nasila problemy z koncentracją i pamięcią, dlatego zaleca się pacjentom przestrzeganie higieny snu – regularnego rytmu dobowego, unikania późnym wieczorem kofeiny czy ekranów emitujących jasne światło – a także planowanie w ciągu dnia momentów odpoczynku dla umysłu. Poprawę funkcji poznawczych może wspierać także zbilansowana dieta i kontrola ewentualnych niedoborów (np. witamin z grupy B, żelaza), choć wpływ żywienia na zaburzenia funkcji poznawczych na skutek leczenia onkologicznego wciąż jest przedmiotem badań.

Podsumowanie.

Osłabienie funkcji poznawczych to istotny, choć często pomijany, aspekt doświadczenia pacjentów onkologicznych. Problemy z koncentracją i pamięcią mogą komplikować powrót do normalnej aktywności po zakończeniu leczenia, obniżając pewność siebie chorych i ich jakość życia. Wzrost świadomości odnośnie  tego zjawiska zarówno wśród personelu medycznego, jak i pacjentów oraz kompleksowa opieka obejmująca rehabilitację neuropsychologiczną, wsparcie psychologiczne, edukację oraz modyfikację stylu życia daje realną szansę na poprawę funkcji poznawczych lub wypracowanie skutecznych sposobów kompensacji utrzymujących się deficytów.

Badania potwierdzają, że interwencje takie jak trening poznawczy, techniki redukcji stresu czy programy ćwiczeń fizycznych stanowią skuteczną strategię radzenia sobie z poznawczymi skutkami leczenia nowotworu. Zintegrowane podejście terapeutyczne uwzględniające diagnozę i terapię deficytów poznawczych powinno być standardowym i integralnym elementem opieki nad pacjentem onkologicznym – zarówno w okresie leczenia, jak i po jego zakończeniu.

Literatura

1. Cherrier, M. M., Higano, C. S., & Gray, H. J. (2022). Cognitive skill training improves memory, function, and use of cognitive strategies in cancer survivors. Supportive Care in Cancer, 30(1), 711–720.
2. Das, A., Ranadive, N., Kinra, M., et al. (2020). An overview on chemotherapy-induced cognitive impairment and potential role of antidepressants. Current Neuropharmacology, 18(9), 838–851.
3. Koevoets, E. W., Schagen, S. B., de Ruiter, M. B., et al. (2022). Effect of physical exercise on cognitive function after chemotherapy in patients with breast cancer: a randomized controlled trial (PAM study). Breast Cancer Research, 24(1), 36.
4. National Cancer Institute. (2024). Cognitive Impairment in Adults With Cancer (PDQ®) – Health Professional Version. Dostęp: 7 listopada 2024, z https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/memory/cognitive-impairment-hp-pdq
5. Oldacres, L., Hegarty, J., O’Regan, P., Murphy-Coakley, N. M., & Saab, M. M. (2023). Interventions promoting cognitive function in patients experiencing cancer-related cognitive impairment: A systematic review. Psycho-Oncology, 32(2), 214–228.
6. Oliva, G., Giustiniani, A., Danesin, L., Burgio, F., Arcara, G., & Conte, P. (2024). Cognitive impairment following breast cancer treatments: an umbrella review. The Oncologist, 29(7), e848–e863.
7. Pendergrass, J. C., Targum, S. D., & Harrison, J. E. (2018). Cognitive impairment associated with cancer: A brief review. Innovations in Clinical Neuroscience, 15(1–2), 36–44.
8. Zeng, Y., Dong, J., Huang, M., Zhang, J.-E., Zhang, X., Xie, M., & Wefel, J. S. (2020). Nonpharmacological interventions for cancer-related cognitive impairment in adult cancer patients: a network meta-analysis. International Journal of Nursing Studies, 104, 103514.

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.