Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

 

Endometrioza. Jak przyspieszyć diagnozę?

Endometrioza to nieprawidłowy rozrost tkanki endometrium, czyli błony śluzowej macicy poza jamą macicy. Szacuje się, że cierpi z tego powodu od 6 do 15 proc kobiet. W Polsce taką diagnozę usłyszało już prawie milion pacjentek, a problem może dotyczyć kolejnych 2 milionów kobiet. Co szczególnie niepokojące, średni czas diagnozy endometriozy wynosi od 7 do 10 lat od pojawienia się pierwszych objawów, a w niektórych przypadkach może trwać nawet 11-12 lat. Jak skrócić ten czas? Czy pojawienie się KOS-ENDO zmieni tę sytuację?

Endometrioza to przewlekła choroba kobiecego układu rozrodczego, w której przebiegu dochodzi do rozwoju tkanek typowych dla jamy macicy (endometrium) w innych miejscach organizmu. Jej objawy z jednej strony mogą bardzo utrudniać lub wręcz uniemożliwiać prowadzenie normalnego życia z drugiej utrudniają diagnozę i niestety wciąż zbyt często bywają lekceważone. Dzieje się tak, bo w świadomości społecznej cykle menstruacyjne nieodzownie kojarzone są dolegliwościami bólowymi, co powoduje, że kobiety cierpią w samotności i niezrozumieniu, a endometrioza pozostaje niezdiagnozowana – średnio nawet przez około 10 lat.

Objawy endometriozy
Dominującym objawem endometriozy jest ból. Przemieszczające się poza macicą komórki, rozwijają ogniska endometrialne w obrębie innych narządów; najczęściej jajników, otrzewnej, w przewodzie pokarmowym lub układzie moczowym. Skupiska pozamacicznego endometrium reagują na zmiany hormonalne cyklu miesiączkowego, a złuszczające się komórki i krew nie znajdują ujścia, prowadząc do infekcji i blizn w tkankach.

Jednak endometrioza to nie tylko bardzo bolesne miesiączki. Może towarzyszyć jej przewlekły ból miednicy, głęboki ból podczas lub po stosunku seksualnym, okresowe lub cykliczne bolesne objawy żołądkowo-jelitowe lub ze strony układu moczowego. Kobiety skarżą się na przykład na nieregularne cykle, biegunki i zaparcia, wzdęcia nasilające się w trakcie miesiączki, bóle nóg i kręgosłupa, ból w klatce piersiowej, bóle barku, przewlekłe zmęczenie, wahania nastroju, PMS. Bardzo charakterystycznym objawem endometriozy są również kłopoty z zajściem w ciążę i bezpłodność.

– U kobiet cierpiących na uciążliwe, nawracające i silne dolegliwości bólowe a dodatkowo obarczonych trudnościami z zajściem w ciążę mogą pojawiać się zaburzenia natury psychicznej – w badaniu 54% pacjentek z endometriozą odczuwało niepokój, frustrację i osamotnienie. Pojawiające się stany lękowe i depresja są przyczyną trudności w funkcjonowaniu w społeczeństwie i prowadzą do wykluczenia na poziomie zawodowym i osobistym – tłumaczy Lucyna Jaworska-Wojtas.

 

Diagnostyka endometriozy
Diagnostyka endometriozy obejmuje przede wszystkim wywiad lekarski i badanie ginekologiczne – palpacyjne i przy użyciu wzierników. Obecność torbieli endometrialnych można potwierdzić w badaniach obrazowych – USG miednicy mniejszej – przezpochwowym (transwaginalnym) i przez powłoki brzuszne. USG W przypadku podejrzenia endometriozy głęboko naciekającej, zlokalizowanej w okolicach jelita grubego, można dodatkowo wykonać USG przezodbytnicze.
Do diagnozowania endometriozy pomocny może okazać się też rezonans magnetyczny (MRI) lub tomografia komputerowa (TK).
Jeśli wszystkie powyższe badania nie wskazują jednoznacznie na występowanie endometriozy, można wykonać badania biomarkerów surowicy krwi. Marker Ca125 może być podwyższony zarówno w przypadku raka jajnika jak i właśnie endometriozy, jednak w żadnym przypadku nie wystarczający do potwierdzenia tej drugiej, natomiast jego właściwa interpretacja pozwoli uściślić diagnozę.
Jednak zdecydowanie najbardziej dokładną metodą diagnostyki endometriozy, uznawaną obecnie za „złoty standard” jest laparoskopia zwiadowcza. W jej trakcie wprowadzane są specjalne narzędzia wraz z miniaturową kamerą, pozwalającą dokładnie obejrzeć i ocenić ogniska chorobowe. Pobiera się także także wycinki, które poddaje się analizie mikroskopowej w celu potwierdzenia rozpoznania. W trakcie zabiegu możliwe jest również zastosowanie operacyjnych metod leczenia endometriozy.

 

Nowoczesna diagnostyka molekularna

Za przełom w wykrywaniu endometriozy uznaje się pierwszy na świecie test EndoRNA polskiego startupu Diagendo oparty o technikę qRT-PCR. Opracowany przez Polaków test umożliwia szybką i mało inwazyjną diagnostykę endometriozy, pozwalając na całkowicie bezpieczne wykrycie choroby w warunkach ambulatoryjnych. Materiał do badania lekarz może pobrać w trakcie wizyty w gabinecie. EndoRNA qRT-PCR test jest badaniem, które warto wykonać zarówno w celu potwierdzenia jak i wykluczenia endometriozy. Badanie nie może być wykonane u kobiety w ciąży.

Materiał, czyli próbka endometrium do testu EndoRNA qRT-PCR może być pobrana przez lekarza metodą biopsji aspiracyjnej wyłącznie w fazie wydzielniczej (występującej po owulacji) cyklu menstruacyjnego. Procedura polega na wprowadzeniu cienkiej rurki (kaniuli, np. pipella) przez szyjkę macicy do jamy macicy i pobraniu fragmentu tkanki za pomocą podciśnienia. Pobranie trwa kilka minut, jest małoinwazyjne, co pozwala pacjentce na powrót do codziennych aktywności, zaraz po pobraniu. Próbka po pobraniu jest umieszczana w specjalnie przygotowanym podłożu oraz transportowana do laboratorium.

Tam, w pobranym materiale oznacza się poziom ekspresji markera, czyli genu kodującego białko fukozylotransferazę 4 (FUT4). Ekspresja (mRNA) FUT4 jest znacząco podwyższona w komórkach endometrium pacjentek z endometriozą w porównaniu do endometrium pacjentek zdrowych. Wysoki poziom ekspresji FUT4 koreluje ze stanem klinicznym – endometriozą.

Pozytywny wynik testu EndoRNA wiąże się z dużym prawdopodobieństwem występowania endometriozy, a wynik negatywny pozwala na jej wykluczenie. Jeśli wynik jest niejednoznaczny, to powinien być zestawiony z objawami klinicznymi pacjentki. Przy braku objawów zaleca się powtórzenie badania po 12 miesiącach.

Wśród zalet testu EndoRNA qRT-PCR wymienia się to, że jest to czuła i specyficzna metoda diagnostyki endometriozy (m.in. w porównaniu do oznaczenia CA-125), która przy tym jest małoinwazyjna, nie wymaga hospitalizacji i pozwala na szybki powrót do codziennej aktywności, a przede wszystkim znacząco przyspiesza proces diagnozowania choroby, umożliwiając wczesne wprowadzenie terapii.Test zaleca się głównie pacjentkom, które zmagają się z dolegliwościami związanymi z bólami miesiączkowymi i okołomiesiączkowymi, ale także: bólami przy współżyciu, dolegliwościami przy oddawaniu stolca, moczu, krwiomoczem czy wzdęciami. Ten sposób diagnostyki powinny też wziąć pod uwagę kobiety, u których nieprawidłowości stwierdzone zostają w badaniu przedmiotowym czy USG, tj. zmiana położenia macicy, ograniczenia jej ruchomości czy torbiele. Dodatkowo, test jest wskazany do diagnozy u tych pacjentek, u których występują problemy z płodnością bądź miały miejsce nieudane procedury in vitro, nawracające poronienia czy obniżona rezerwa jajnikowa.

Niestety, test EndoRNA qRT-PCR wciąż nie jest refundowany. Koszt jego wykonania to ok. 2000 zł (w tym jest koszt wizyty kwalifikacyjnej). Wynik testu jest dostępny po 14 dniach.

 

Leczenie endometriozy
Endometrioza jest chorobą nieuleczalną, ale jej przebieg można modyfikować lekami i zabiegami chirurgicznymi. Co istotne, schemat leczenia dobiera się indywidualnie dla każdej pacjentki w zależności od tego, jakie prezentuje objawy.

W początkowym stadium endometriozy sięga się często po farmakoterapię. Leki hormonalne mogą działać antykoncepcyjnie, by utrzymać endometrium w tym samym stanie przez cały cykl lub wprowadzają pacjentkę w stan sztucznie wywołanej menopauzy, co niestety wiąże się ze wszystkimi jej przykrymi konsekwencjami (m.in. silne poty, uderzenia gorąca, wahania nastroju). Poza tym, w trakcie leczenia ważna jest zmiana diety na taką, która wycisza stany zapalne jelit.

Wielu kobietom pomaga także fizjoterapia, polegająca na rozciąganiu, rehabilitowaniu mięśni dna miednicy oraz zaatakowanych więzadeł krzyżowo-macicznych.

Gdy choroba jest bardziej zaawansowana, konieczna może być ingerencja chirurgiczna. Obecnie lekarze unikają otwartych operacji, bo dużo lepsze efekty niż otwieranie brzucha przynosi laparoskopia i operacje z użyciem robotów, które stają się już standardem. W trakcie zabiegu endoskopowego z wykorzystaniem precyzyjnych przyrządów wycina się zmiany endometrialne.

Najlepiej, by taka operacja była przeprowadzona w centrum leczenia endometriozy ze względu na wielospecjalistyczny zespół, który jest niezbędny do prowadzenia prawidłowej diagnostyki i leczenia tej choroby. Od niedawna jest już kilka takich ośrodków leczących endometriozę w ramach NFZ, a ich liczba na pewno wzrośnie.

 

NFZ finansuje leczenie

Od 1 lipca 2025 roku Minister Zdrowia Izabela Leszczyna wprowadziła system KOS-Endo, czyli Kompleksowy System Opieki nad pacjentką z endometriozą. Dzięki temu kobiety z endometriozą naciekająca, wymagającą zaawansowanego leczenia, mogą liczyć na opiekę w specjalistycznych ośrodkach leczenia endometriozy.

WAŻNE: Aby skorzystać z leczenia w ramach nowego modelu, wymagane jest skierowanie od lekarza – na przykład ginekologa.

W ramach systemu wyróżniono 8 ośrodków – Centrów Leczenia Endometriozy. To placówki, które mają największe doświadczenie w diagnozowaniu i operacyjnym leczeniu tej choroby. Oferują one kompleksowe podejście do leczenia endometriozy – od nowoczesnej diagnostyki, przez leczenie farmakologiczne i hormonalne, aż po zaawansowane metody operacyjne. Panie mogą skorzystać z:

• pogłębionej diagnostyki, w tym specjalistycznych badań USG
• kwalifikacji do leczenia operacyjnego
• zabiegów operacyjnych
• opieki pooperacyjnej
• konsultacji specjalistów różnych dziedzin
• monitorowania stanu zdrowia po leczeniu.

 

Gdzie leczyć endometriozę na NFZ?

Poniżej znajdziesz aktualną listę placówek, które realizują program leczenia endometriozy w ramach NFZ. Dzięki temu możesz wybrać najlepsze miejsce dopasowane do swoich potrzeb i lokalizacji.

• Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką SPZOZ w Lublinie
  Zapisy do poradni leczenia endometriozy odbywają się:
  – telefonicznie pod numerem 81 473 65 80
  – osobiście w rejestracji (parter szpitala, skrzydło B)
  strona internetowa: https://1wszk.pl/
• Opolskie Centrum Onkologii im. Prof. Tadeusza Koszarowskiego w Opolu
  Klinika Ginekologii Onkologicznej z Pododdziałem Urologii
  strona internetowa: https://onkologia.opole.pl/struktura-szpitala/oddzialy/oddzial-ginekologii-onkologicznej/
• Szpital Uniwersytecki w Krakowie
  uruchomiony został dedykowany adres mailowy: endometrioza@su.krakow.pl
  strona internetowa: https://www.su.krakow.pl/
• Katowickie Centrum Onkologii w Katowicach
  telefon: 32 420 0 420
  strona internetowa: https://www.kco.katowice.pl/
  WAŻNE: Aby skorzystać z leczenia w ramach nowego modelu, wymagane jest skierowanie do Oddziału Ginekologii Onkologicznej z potwierdzoną endometriozą głęboko naciekającą (zalecane skierowanie od lekarza ginekologa).
• Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie
  Zapisy:
  – telefonicznie pod numerem telefonu: 885 707 991 codziennie w godzinach 8.00-12.00
  – drogą SMS pisząc SMS pod numer telefonu: 885 707 991
  – drogą mailową pisząc na adres: endo@wim.mil.pl
  – formularz na stronie https://wim.mil.pl/formularz-zapisu-do-programu-kos-endo/
• Szpitale Pomorskie sp. z o.o. – Szpital Morski im. PCK w Gdyni
  Telefon: Call Center Gdynia -224 800 800 (pon-pt: 7:00–17:00)
  WAŻNE: Wymagane jest skierowanie do Oddziału Ginekologii Onkologicznej z potwierdzoną endometriozą głęboko naciekającą (zalecane skierowanie od lekarza ginekologa).

• Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi
  Klinika Ginekologii, Ginekologii Onkologicznej i Leczenia Endometriozy
  telefon: 42 271-11-64
  e-mail: leczenieendometriozy@iczmp.edu.pl
  strona internetowa: https://www.iczmp.edu.pl/
• Wielkopolskie Centrum Onkologii w Poznaniu
  strona internetowa: https://wco.pl/

 

WAŻNE

Jeśli szukasz sprawdzonych i aktualnych informacji na temat endometriozy, to znajdziesz je na stronie Fundacji „Pokonać endometriozę” – https://pokonacendometrioze.pl/

Źródła:

1. NFZ
2. Ministerstwo Zdrowia
3. Fundacja „Pokonać endometriozę” (pokonacendometrioze.pl)
4. Serwis Zwrotnik Raka (zwrotnikraka.pl)

 

Autorka: Agnieszka Pacuła – Redaktorka medyczna od przeszło 30 lat pisząca o zdrowiu w prasie i internecie. Wieloletnia redaktor naczelna serwisu PoradnikZdrowie.pl. Zawsze na pierwszym miejscu stawiam pacjenta.