Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

 

Między nadzieją a realnością: przeżywanie zaawansowanego raka piersi przez osoby w wieku starszym.

Starość nie jest chorobą, ale niesie ze sobą zwiększone ryzyko jej występowania. Dotyczy to również nowotworów, w tym raka piersi, którego mediana wieku diagnozy w krajach rozwiniętych wynosi około 61-64 lat, a znaczący odsetek pacjentek stanowią kobiety po 65.,
a nawet 80. roku życia. Wraz z dynamicznym starzeniem się społeczeństw, populacja starszych kobiet żyjących z rozpoznaniem raka piersi lub po przebytym leczeniu dynamicznie rośnie. Ta grupa wiekowa charakteryzuje się jednak znaczną heterogenicznością – od osób sprawnych, żyjących samodzielnie, po pacjentki słabe, z licznymi obciążeniami zdrowotnymi i ograniczoną samodzielnością.

Doświadczenie zaawansowanego raka piersi u osób starszych jest doświadczeniem granicznym, rozgrywającym się na przecięciu biologii nowotworu, fizjologii starzenia się oraz subiektywnie postrzeganej jakości życia. Współczesna onkologia, kładąca nacisk na medycynę spersonalizowaną, stoi przed wyzwaniem zintegrowania tych trzech obszarów. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie wielowymiarowości tego doświadczenia, balansującego między nadzieją oferowaną przez nowoczesne terapie a realnością ograniczeń
i wyzwań, jakie niesie ze sobą wiek i sam proces chorobowy.

1. Realność: wielowymiarowość wyzwań w starszym wieku

Przeżywanie zaawansowanego raka piersi przez starszą pacjentkę to przede wszystkim konfrontacja z realnymi, często nakładającymi się na siebie trudnościami. Nie można ich rozpatrywać w oderwaniu od tła geriatrycznego.

1.1. Wielochorobowość i ryzyko toksyczności

Starsze pacjentki rzadko chorują wyłącznie na raka piersi. Współistnienie innych schorzeń (tzw. wielochorobowość), takich jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, niewydolność serca, osteoporoza czy choroby zwyrodnieniowe stawów, jest regułą, a nie wyjątkiem. W kontekście leczenia onkologicznego, zwłaszcza systemowego (chemioterapia, terapie celowane), obecność tych chorób istotnie modyfikuje ryzyko powikłań. Przykładowo, terapia przeciwko receptorowi HER2, choć skuteczna, niesie ryzyko kardiotoksyczności, co jest szczególnie istotne u pacjentek z wyjściowymi problemami kardiologicznymi. Badania wyraźnie wskazują,
że starsze pacjentki są mniej chętnie kwalifikowane do intensywnej chemioterapii, radioterapii czy rekonstrukcji piersi, co jednak rodzi pytanie, czy wynika to z przemyślanych rekomendacji lekarzy (obawa przed tolerancją leczenia), czy też odzwierciedla preferencje samych pacjentek, które mogą obawiać się skutków ubocznych.

1.2. Obciążenie objawami: ból, zmęczenie i neuropatia

W porównaniu z młodszymi chorymi, starsze pacjentki z rakiem piersi zgłaszają wyższy poziom zmęczenia, bezsenności, depresji i lęku. Badania jakościowe wskazują na specyficzne dolegliwości fizyczne. Starsze kobiety istotnie częściej niż młodsze doświadczają po leczeniu drętwienia w okolicy blizny pooperacyjnej (62,5% vs 20,7%), neuropatii obwodowej (77,8% vs 55,2%) oraz ograniczeń w chodzeniu i podejmowaniu aktywności fizycznej (66,7% vs 34,5%). W zaawansowanej, przerzutowej fazie choroby, dominującym doświadczeniem staje się ból, opisywany przez pacjentki jako „dręczący”. To realne, fizyczne cierpienie, które ogranicza samodzielność i wpływa na każdy aspekt funkcjonowania.

1.3. Objawy psychoneurologiczne i spadek funkcji poznawczych

Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest występowanie u starszych pacjentek tzw. objawów psychoneurologicznych. Badania prowadzone w ramach projektu Thinking and Living with Cancer (TLC) wykazały, że blisko jedna piąta (16%) starszych kobiet (60+) z nowo zdiagnozowanym rakiem piersi charakteryzuje się wysokim poziomem objawów, takich jak depresja, lęk, zmęczenie, zaburzenia snu i ból jeszcze przed rozpoczęciem leczenia systemowego. Co kluczowe, u tych pacjentek obserwuje się gorsze funkcjonowanie poznawcze (zarówno w testach obiektywnych, jak i w subiektywnej ocenie własnej pamięci) oraz niższą jakość życia w okresie do 24 miesięcy po diagnozie. Leczenie onkologiczne i sama choroba mogą zatem nakładać się na fizjologiczne procesy starzenia się mózgu, przyspieszając lub uwidaczniając pogorszenie funkcji poznawczych, co dodatkowo utrudnia codzienne funkcjonowanie i podejmowanie złożonych decyzji.

1.4. Ryzyko upadków i utrata sprawności

Dla starszej osoby utrata sprawności funkcjonalnej jest jedną z najbardziej dotkliwych konsekwencji choroby. Badania pokazują, że kobiety, które „wchodzą” w okres długoterminowego przeżycia po leczeniu raka piersi, są obarczone zwiększonym ryzykiem upadków i złamań, a także obserwuje się u nich przyspieszenie spadku sprawności i narastanie zespołu słabości (frailty). Oznacza to, że leczenie, choć skuteczne w walce z nowotworem, może inicjować lub pogłębiać procesy prowadzące do niepełnosprawności.

2. Między nadzieją a wyborem: proces podejmowania decyzji

W obliczu tak złożonej realności, koncepcja „nadziei” nabiera innego wymiaru. Nie jest to już wyłącznie nadzieja na całkowite wyleczenie, ale często nadzieja na zachowanie godności, sprawności i kontroli nad własnym życiem.

2.1. Preferencje pacjentek: jakość życia ponad wszystko?

Liczne badania zgodnie wskazują, że w porównaniu z młodszymi chorymi, starsze pacjentki większą wagę przywiązują do jakości życia i są mniej skłonne tolerować uciążliwe skutki uboczne terapii w zamian za potencjalne, nawet znaczące, wydłużenie życia. W kontekście leczenia paliatywnego, utrzymanie dobrej jakości życia jest priorytetem dla 75% pacjentek po 70. roku życia. Choć w leczeniu radykalnym priorytetem pozostaje przeżycie wolne od choroby, to aż dla 31,5% starszych pacjentek najważniejsze jest utrzymanie niezależności. Ta hierarchia wartości powinna stanowić fundament wszelkich rozmów o leczeniu. Nadzieja starszej pacjentki może zatem koncentrować się na tym, by móc samodzielnie zrobić zakupy, spotkać się z wnukami czy nie doświadczać wyniszczającego bólu, a nie na wyjściu się z choroby za wszelką cenę.

2.2. Rola całościowej oceny geriatrycznej (COG)

Aby te preferencje móc zrealizować i aby nadzieja pacjentki spotkała się z realnymi możliwościami medycyny, niezbędne jest odejście od podejmowania decyzji wyłącznie na podstawie wieku metrykalnego. Standardem w onkologii geriatrycznej powinna być całościowa ocena geriatryczna (COG). COG to kompleksowe narzędzie wykraczające poza standardowy wywiad onkologiczny. Obejmuje ocenę stanu funkcjonalnego (podstawowe
i złożone czynności życia codziennego), występowania zespołu słabości, chorób współistniejących, polipragmazji, stanu odżywienia, funkcji poznawczych, nastroju oraz wsparcia społecznego.

Wdrożenie COG przed podjęciem decyzji terapeutycznej pozwala na:

1. Rozwarstwienie pacjentek: Podział na grupy „sprawne” (fit), „wątłe” (vulnerable)
   i „słabe” (frail). Dla pierwszych standardowe leczenie jest jak najbardziej wskazane,
   u drugich można modyfikować czynniki ryzyka, a u trzecich celem staje się leczenie paliatywne i podtrzymujące jakość życia.
2. Zmniejszenie konfliktu decyzyjnego: Badania prospektywne dowodzą, że wykorzystanie COG w rozmowach z pacjentkami istotnie redukuje ich wewnętrzny konflikt decyzyjny, zwiększając klarowność co do własnych wartości i zmniejszając niepewność.
3. Prognozowanie toksyczności: COG pomaga przewidzieć ryzyko ciężkich powikłań po chemioterapii, umożliwiając prewencyjne wdrożenie interwencji wspierających.

Mimo tych korzyści, badania pokazują, że w rutynowej praktyce onkolodzy rzadko omawiają
z pacjentkami powyżej 70. roku życia kwestie geriatryczne wykraczające poza listę chorób współistniejących. Takie tematy, jak sprawność funkcjonalna, ryzyko upadków, polipragmazja czy realna oczekiwana długość życia, pojawiają się w mniejszości konsultacji.

2.3. Komunikacja i potrzeba informacji

Paradoksalnie, starsze pacjentki (zwłaszcza po 80. roku życia), mimo że doświadczają mniejszego poziomu lęku i dystresu związanego z objawami niż młodsze, są znacząco mniej zadowolone z otrzymywanych informacji na temat krótko- i długoterminowych skutków ubocznych terapii oraz metod radzenia sobie z nimi. Ta luka informacyjna może pogłębiać poczucie zagubienia i utraty kontroli. Wynika ona często z błędnego założenia lekarzy, że starsza osoba „nie chce wiedzieć” lub „i tak nie zrozumie”. Tymczasem, jak wynika z badań, pacjentki preferują współudział w podejmowaniu decyzji (58% woli dzielić się decyzją z lekarzem, a 39% podejmować ją samodzielnie), a nie bierne podporządkowanie się zaleceniom.

3. Przeżywanie choroby w kontekście zaawansowanym i paliatywnym

Doświadczenie przerzutowego raka piersi (mBC) u starszych kobiet jest szczególnie dotkliwe. To stan przejścia od choroby przewlekłej do śmiertelnej, co rodzi specyficzne egzystencjalne wyzwania.

3.1. „Dręczona bólem” i „Ta, która umrze”

Fenomenologiczne badania nad doświadczeniami starszych kobiet z przerzutowym rakiem piersi ujawniają cztery główne tematy organizujące ich świat przeżyć: „Dręczona bólem”, „Ja jestem tą, która umrze”, „Nie jestem sama” oraz „Wygrywanie wojny” z rakiem. Widać tu wyraźnie oscylowanie między rozpaczą a nadzieją. Z jednej strony jest wszechogarniający ból fizyczny, lęk przed śmiercią i stygmatyzacją, z drugiej – nadzieja, którą daje przynależność do grupy wsparcia. To właśnie grupy wsparcia stają się przestrzenią, w której kobiety mogą odzyskać poczucie własnej wartości, odwagę i nadzieję. Hasło „I am still alive” (Wciąż żyję) staje się manifestacją sprawczości i oporu wobec nieuchronności losu.

3.2. Nadzieja jako proces

W zaawansowanej fazie choroby nadzieja ewoluuje. Odchodzi od oczekiwania na wyleczenie w kierunku bardziej przyziemnych, ale nie mniej ważnych celów: braku bólu, możliwości pożegnania się z bliskimi, spokojnej śmierci. Zadaniem personelu medycznego i bliskich jest wspieranie tego procesu. Istotne jest, by nie odbierać nadziei, jednocześnie nie wpędzając pacjentki w iluzję. Uczciwa komunikacja o rokowaniu, połączona z zapewnieniem
o nieustającym wsparciu i godnej opiece u kresu życia, jest w tym momencie najcenniejszą formą terapii.

4. Długoterminowe przeżycie: nowa rzeczywistość

Dla wielu starszych kobiet, które ukończyły leczenie, zaczyna się okres „przeżywalności” (survivorship). To czas mierzony latami, ale naznaczony odległymi skutkami terapii. Jak wspomniano, są to przewlekłe zmęczenie, ból, neuropatia, zwiększone ryzyko upadków
i problemy poznawcze. Ta nowa rzeczywistość wymaga ciągłego monitorowania i wsparcia, które często wykracza poza kompetencje onkologa. Niezbędna jest współpraca z geriatrą, fizjoterapeutą, dietetykiem i psychologiem. Celem nie jest już tylko monitorowanie pod kątem wznowy, ale przede wszystkim utrzymanie jak najwyższej jakości życia i sprawności funkcjonalnej przez długie lata.

 

Podsumowanie i wnioski

Przeżywanie zaawansowanego raka piersi przez osoby w wieku starszym to złożone, dynamiczne doświadczenie balansujące między nadzieją a realnością. Realnością wielochorobowości, bólu, spadku sprawności i lęku. Nadzieją na życie w akceptowalnej jakości, zachowanie niezależności i godności. Kluczem do zrozumienia i wsparcia tej grupy pacjentek jest:

1. Indywidualizacja opieki: oparta na całościowej ocenie geriatrycznej (COG), a nie na wieku metrykalnym. Pozwala to na identyfikację faktycznego stanu sprawności i ryzyka pacjentki.
2. Uwzględnienie preferencji: systematyczne badanie preferencji pacjentek, które w tej grupie wiekowej często przedkładają jakość życia nad jego długość.
3. Edukacja i wsparcie: dostarczanie przystępnych, rzetelnych informacji o skutkach ubocznych leczenia i metodach radzenia sobie z nimi, co zwiększa satysfakcję z opieki
   i poczucie kontroli.
4. Wsparcie rówieśnicze: Promowanie i finansowanie grup wsparcia, które są nieocenionym źródłem siły, nadziei i wymiany doświadczeń, zwłaszcza w fazie choroby zaawansowanej.
5. Integracja opieki: Ścisła współpraca onkologów, geriatrów i specjalistów opieki długoterminowej w celu kompleksowego adresowania potrzeb starszych pacjentek na każdym etapie choroby – od diagnozy, przez leczenie, aż po opiekę u kresu życia
   i długoterminowe przeżycie.

Przyszłość onkologii geriatrycznej wymaga nie tylko badań klinicznych włączających starszych pacjentów, ale również zmiany paradygmatu myślenia: od „jak leczyć nowotwór u starszej kobiety?” do „jak leczyć starszą kobietę z nowotworem, aby żyła jak najdłużej i jak najlepiej, zgodnie z własną definicją dobrego życia?”.

 

Bibliografia:

1. Morton, C. R., et al. (2025). Survivorship Issues in Older Adults with Breast Cancer. Current Breast Cancer Reports.
2. Thinking and Living with Cancer (TLC) Study. (2019). Pretreatment Psychoneurological Symptoms and Their Association With Longitudinal Cognitive Function and Quality of Life in Older Breast Cancer Survivors. Journal of Pain and Symptom Management, 57(3), 596-606.
3. Minami, C. A., et al. (2026). Geriatric-specific considerations in treatment conversations with older adults with early-stage hormone receptor-positive breast cancer. Journal of Geriatric Oncology, 17(1), 102778.
4. O’Sullivan, C. C., et al. (2024). Advocate-BREAST80+: A Comprehensive Patient and Advocate-Led Study to Enhance Breast Cancer Care Delivery and Patient-Centered Research in Women Aged ≥80 Years. Cancers, 16(14), 2494.
5. (2025). Perceptions of symptoms and quality of life in breast cancer patients:
   a qualitative comparative study of young and older adults. Directory of Open Access Journals (DOAJ).
6. Menjak, I. B., et al. (2025). Impact of geriatric assessment on decision-making for adjuvant chemotherapy in older patients with breast cancer. Journal of Geriatric Oncology, (ScienceDirect).
7. (2025). Understanding long-term challenges for older breast cancer survivors. News-Medical (omówienie badania Morton et al.).
8. Hiszpańskie Towarzystwo Onkologii Medycznej (SEOM) i in. (2025). Strategies to enhance management of HER2-positive breast cancer in the elderly: an expert consensus perspective. Clinical and Translational Oncology, 27(7), 2955–2969.
9. Chidebe, R. C. W., et al. (2024). 'I am Still Alive’: An Interpretative Phenomenological Analysis of Older Women Living with Metastatic Breast Cancer. Cancer Research, 84(9_Supplement).
10. (2024). A narrative review of the challenges and impact of breast cancer treatment in older adults beyond cancer diagnosis. Annals of Palliative Medicine.

 

Autorka: dr n. med. Katarzyna Cieślak, psycholog, certyfikowany psychoonkolog PTPO i certyfikowany superwizor psychoonkologii PTPO, w 2019 r. zdobyła tytuł doktora nauk medycznych na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu, pracuje w Wielkopolskim Centrum Onkologii w Poznaniu oraz na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu, pracuje jako wykładowca, szkoląc przyszłych lekarzy i inny personel medyczny. Od 17 lat współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki” i Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” wspierając osoby po leczeniu raka piersi oraz szkoląc Ochotniczki i liderki klubów Amazonek. Posiada szeroką wiedzę na temat specyfiki funkcjonowania kobiet z rakiem piersi oraz osób z innymi schorzeniami onkologicznymi.