Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

 

 

Emocje a ból – jak depresja i lęk potęgują objawy fizyczne w leczeniu nowotworowym.

Wprowadzenie.

Leczenie choroby nowotworowej stanowi wyzwanie nie tylko dla ciała, ale i dla psychiki pacjenta. Diagnoza i terapia onkologiczna często wiążą się z silnym napięciem emocjonalnym, które może przybierać formę zaburzeń nastroju takich jak depresja czy lęk. U pacjentów onkologicznych depresja i lęk nie są rzadkimi zjawiskami – przeciwnie, ich rozpowszechnienie jest znacząco wyższe niż w populacji ogólnej, co może utrudniać leczenie i pogarszać rokowanie pacjentów (Niedzwiedz i in., 2019). Aktualnie w psychoonkologii zwraca się uwagę na powiązania między stanem psychicznym pacjenta a doświadczaniem objawów somatycznych, w tym bólu. Coraz więcej badań potwierdza istnienie błędnego koła pomiędzy bólem fizycznym a cierpieniem emocjonalnym: objawy somatyczne nasilają stres psychiczny, a złe samopoczucie psychiczne potęguje odczuwanie bólu i innych dolegliwości (Getie i in., 2025). Niniejszy artykuł omawia, w jaki sposób depresja i lęk mogą nasilać ból oraz inne objawy fizyczne u osób poddawanych terapii onkologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet leczonych z powodu raka piersi. Przedstawiono również potencjalne mechanizmy tego zjawiska oraz praktyczne wskazówki pomagające pacjentom w przerwaniu tego cyklu wzajemnie nasilających się objawów.

Depresja u chorych na raka a odczuwanie bólu.

Częstość występowania depresji.

Depresja jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych u pacjentów z chorobą nowotworową. Szacuje się, że objawy depresyjne o klinicznym nasileniu występują u około 30–40% chorych na nowotwory (Niedzwiedz i in., 2019). Badania sugerują, że wśród pacjentek z rakiem piersi ryzyko depresji jest jeszcze wyższe niż przeciętnie (Getie i in., 2025). Częstość depresji rośnie u chorych z zaawansowaną chorobą, nasilonym bólem oraz u osób pozbawionych dostatecznego wsparcia społecznego (Niedzwiedz i in., 2019; McFarland i in., 2018).

Wpływ depresji na ból.

Liczne badania wskazują, że obecność depresji znacząco nasila odczuwanie bólu u pacjentów onkologicznych. Ból nowotworowy jest zjawiskiem wielowymiarowym, a obniżony nastrój może zwiększać jego subiektywną dotkliwość (Fischer i in., 2010). Osoby chore na raka z objawami depresji na ogół oceniają natężenie bólu jako większe w porównaniu z pacjentami w lepszym stanie psychicznym. W jednym z badań wykazano, że aż 87% najczęściej zgłaszanych problemów fizycznych u pacjentek z rakiem piersi (m.in. ból, zmęczenie, bezsenność, zaburzenia trawienia) współwystępowało z objawami depresji (McFarland i in., 2018). Depresji często towarzyszy także zjawisko katastrofizacji bólu – negatywne przekonania na temat bólu (np. że jest nie do zniesienia i nie da się go opanować), które dodatkowo potęguje percepcję bólu (Thielking, 2003). Warto podkreślić, że zależność ta działa dwukierunkowo: przewlekły, źle kontrolowany ból może pogłębiać stan depresyjny, tworząc błędne koło cierpienia (Getie i in., 2025).

Depresja a inne objawy fizyczne.

Depresja u pacjentów onkologicznych rzutuje nie tylko na ból, ale i na szereg innych doznań cielesnych. Obniżony nastrój często wiąże się z przewlekłym zmęczeniem i wyczerpaniem sił. Pacjenci z depresją skarżą się na uporczywe uczucie braku energii (fatigue), które w chorobie nowotworowej bywa bardzo dokuczliwe. Ponadto depresja może zaostrzać objawy ze strony przewodu pokarmowego (np. nudności, brak apetytu, zaparcia), a także zaburzenia snu (bezsenność lub płytki, nieprzynoszący odpoczynku sen). Niekiedy trudno rozstrzygnąć, co jest skutkiem samego leczenia onkologicznego (np. chemio- czy radioterapii), a co wynika z współistniejącej depresji – np. utrata apetytu albo bezsenność mogą być zarówno skutkiem ubocznym terapii, jak i objawem depresyjnym. Depresja osłabia również motywację do aktywności i dbania o siebie, co pośrednio może pogarszać stan somatyczny – osoby w depresji częściej zaniedbują zalecenia lekarskie i ograniczają ruch, skutkiem czego objawy fizyczne (np. ból) są gorzej kontrolowane (Niedzwiedz i in., 2019).

Lęk a nasilenie objawów fizycznych.

Reakcje lękowe w chorobie nowotworowej.

U większości pacjentów onkologicznych występuje pewien poziom lęku – jest to naturalna reakcja na zagrożenie życia i niepewność leczenia. Jednak u części chorych lęk przybiera postać klinicznie znaczącą, związaną z uporczywym niepokojem, napięciem i rozmaitymi objawami wegetatywnymi. Szacuje się, że zaburzenia lękowe dotykają około 30% osób z chorobą nowotworową (Niedzwiedz i in., 2019). Lęk pacjentów onkologicznych często dotyczy obaw o wyniki leczenia, możliwość nawrotu choroby, cierpienie fizyczne czy przyszłość rodziny. Może on nasilać się w określonych “krytycznych” momentach, np. podczas oczekiwania na wyniki badań lub w okresie tuż po zakończeniu intensywnej terapii przeciwnowotworowej.

Objawy fizyczne lęku.

Nadmierny lęk uruchamia w organizmie reakcję „walki lub ucieczki”, czemu towarzyszą objawy takie jak kołatanie serca, uczucie duszności, zawroty głowy, wzmożona potliwość, drżenie rąk czy napięcie mięśni (Grassi i in., 2023). Częste są również problemy ze snem – chory ma trudności z zaśnięciem z powodu natłoku zmartwień i ciągłego napięcia. Objawy lękowe mogą nakładać się na skutki uboczne samego leczenia onkologicznego, co niekiedy utrudnia ich właściwą interpretację. Przykładowo, nudności wywołane chemioterapią mogą być dodatkowo nasilane przez silny niepokój pacjenta przed kolejną dawką (tzw. nudności antycypacyjne). Podobnie, przewlekłe napięcie mięśni spowodowane stresem może zwiększać dolegliwości bólowe w obszarach zmienionych chorobowo.

Lęk a odczuwanie bólu.

Lęk potrafi także zwiększać nasilenie odczuwanego bólu. Osoba silnie zaniepokojona pozostaje w stanie ciągłej gotowości, co sprawia, że jest bardziej wrażliwa na sygnały płynące z ciała – w efekcie nawet słabe bodźce bólowe mogą być postrzegane jako intensywne w stanie nasilonego lęku. Ponadto przewlekłe napięcie mięśni u osoby z wykoim natężeniem lęku może nasilać ból w miejscach objętych chorobą (np. zwiększać ucisk na nerwy lub tkanki). Co więcej, pacjent odczuwający strach często skupia się na dolegliwościach, oczekując najgorszego; takie katastroficzne interpretacje sygnałów z ciała (np. przekonanie, że pojawienie się bólu oznacza progresję choroby) dodatkowo potęgują cierpienie (Thielking, 2003). Badania potwierdzają, że ból nowotworowy i lęk wzajemnie się nasilają i mogą występować jednocześnie – pacjenci z bólem częściej doświadczają silnego lęku, a silny lęk może zaostrzać dolegliwości bólowe (Getie i in., 2025).

Wspólne mechanizmy bólu i cierpienia psychicznego.

Biologia stresu a objawy fizyczne.

Stres emocjonalny, który może prowadzić do rozwoju zaburzeń takich jak depresja i lęk, dzieli pewne wspólne szlaki biologiczne z objawami fizycznymi. Przewlekły stres prowadzi do nieustannego wydzielania hormonów stresu, takich jak kortyzol i adrenalina, co może wywołać stan zapalny w organizmie poprzez zwiększoną produkcję cytokin prozapalnych. Uważa się, że ten stan zapalny, szczególnie związany z podwyższonym poziomem cytokin, może przyczyniać się do występowania różnych dolegliwości u pacjentów onkologicznych, takich jak ból, zmęczenie, bezsenność oraz objawy depresyjne. (Thornton i in., 2010). W jednym z badań u kobiet z zaawansowanym rakiem piersi stwierdzono, że pacjentki cierpiące równocześnie na ból, zmęczenie i depresję miały podwyższony poziom hormonów stresu (kortyzolu oraz adrenaliny) we krwi, co potwierdza, że nadmierna aktywność układu stresowego może przyczyniać się do występowania takiego zespołu objawów. (Thornton i in., 2010).

Rola uwagi i myśli.

Oprócz procesów biologicznych znaczenie mają też mechanizmy psychologiczne – przede wszystkim sposób percepcji objawów i koncentracja uwagi. Osoby z depresją lub nasilonym lękiem mają tendencję do kierowania uwagi na swoje dolegliwości i oceny ich w negatywny sposób. Taka nadmierna uwaga na sygnały z ciała oraz katastroficzne myśli sprawiają, że bodźce bólowe są subiektywnie silniej odczuwane. Innymi słowy, cierpienie psychiczne niejako „nastawia” mózg na odbieranie bólu, przez co próg tolerancji na dolegliwości się obniża.

Sumą powyższych zjawisk jest cykl wzajemnie nasilających się objawów w którym ból nasila stres psychiczny, a stres nasila ból (Getie i in., 2025). Pacjent uwikłany w taki cykl często doświadcza chronicznego cierpienia, częściej wymaga dodatkowych interwencji medycznych, zgłasza gorszą jakość życia i miewa trudności z realizacją zaleceń terapeutycznych (Niedzwiedz i in., 2019). Z tego względu opieka onkologiczna kładzie nacisk na holistyczne podejście do pacjenta i równoległe zajmowanie się zarówno aspektami fizycznymi, jak i psychicznymi choroby.

Praktyczne zalecenia dla pacjentów onkologicznych.

1. a) Poszukiwanie profesjonalnego wsparcia psychologicznego.

W przypadku odczuwania przytłaczającego smutku, lęku lub innych trudności emocjonalnych, zaleca się skonsultowanie się z psychoonkologiem lub psychiatrą. Interwencje psychologiczne, w tym Racjonalna Terapia Zachowań, terapia Simontona, techniki mindfulness wykazują wysoką skuteczność w łagodzeniu objawów depresji i lęku u pacjentów onkologicznych (Grassi i in., 2023). W sytuacji potrzeby, lekarz może również zaproponować farmakoterapię, w tym stosowanie leków przeciwdepresyjnych lub przeciwlękowych, które są bezpieczne i skuteczne w kontekście leczenia nowotworowego.

1. b) Informowanie personelu medycznego o objawach.

Należy regularnie informować lekarza prowadzącego o wszystkich doświadczanych objawach, zarówno fizycznych (np. ból, nudności, bezsenność), jak i psychicznych (np. zmiany nastroju, lęk). Otwarte komunikowanie trudności pozwala zespołowi medycznemu na adekwatne reagowanie, w tym wdrożenie odpowiedniego leczenia przeciwbólowego, skierowanie na konsultację psychologiczną lub zastosowanie środków łagodzących skutki uboczne terapii. Kompleksowa opieka, obejmująca zarówno leczenie somatyczne, jak i wsparcie psychiczne, jest fundamentem skutecznej terapii onkologicznej.

1. c) Zastosowanie technik relaksacyjnych.

Codzienne techniki relaksacyjne, takie jak np. trening progresywnego rozluźniania mięśni czy ćwiczenia oddechowe (np. powolne, głębokie oddechy z wydłużonym wydechem), mogą przyczynić się do obniżenia poziomu napięcia psychicznego i fizycznego. Pomocne mogą być również łagodne formy aktywności, takie jak joga czy medytacja, mindfulness, które wpływają na obniżenie poziomu hormonów stresu, poprawę jakości snu i łagodzenie dolegliwości bólowych.

1. d) Zachowanie umiarkowanej aktywności fizycznej.

W miarę możliwości, warto utrzymać aktywność fizyczną, dostosowaną do stanu zdrowia. Regularny, umiarkowany wysiłek (np. spacery, ćwiczenia rozciągające) sprzyja wydzielaniu endorfin, które poprawiają nastrój i działają przeciwbólowo. Badania sugerują, że odpowiednio dobrane ćwiczenia mogą przyczynić się do zmniejszenia zmęczenia i łagodzenia dolegliwości bólowych związanych z leczeniem onkologicznym. Przed rozpoczęciem jakiejkolwiek formy aktywności fizycznej warto skonsultować plan aktywności z lekarzem prowadzącym.

1. e) Korzystanie z wsparcia społecznego.

Nie należy pozostawać samemu z obawami i lękami związanymi z chorobą. Rozmowy z rodziną i przyjaciółmi lub uczestnictwo w grupach wsparcia (np. dla kobiet z rakiem piersi) mogą pomóc w zmniejszeniu poczucia osamotnienia oraz lęku. Dzielenie się doświadczeniami z osobami, które przeżywają podobne trudności, ma udowodniony wpływ na redukcję stresu i poprawę samopoczucia psychicznego. Silne wsparcie społeczne stanowi ważny czynnik ochronny przed depresją i lękiem wśród pacjentów onkologicznych (Getie i in., 2025), dlatego warto aktywnie z niego korzystać.

Podsumowanie.

Stan emocjonalny pacjenta onkologicznego ma istotny wpływ na odczuwanie bólu oraz innych objawów fizycznych. Depresja i lęk, poprzez mechanizmy biologiczne (przewlekły stres hormonalny, stan zapalny) oraz psychologiczne (katastroficzne myśli, nadmierna koncentracja uwagi na dolegliwościach), mogą obniżać próg tolerancji bólu i nasilać odczuwanie objawów. Skuteczne leczenie zaburzeń nastroju oraz wsparcie psychologiczne często prowadzą do złagodzenia bólu i poprawy jakości życia pacjenta. Z tego powodu opieka nad pacjentem onkologicznym powinna obejmować nie tylko terapię samego nowotworu, ale również dbałość o jego zdrowie psychiczne. Przerwanie cyklu wzajemnie nasilających się objawów bólu i negatywnych emocji ma korzystny wpływ nie tylko na samopoczucie pacjenta, ale może także pozytywnie wpłynąć na przebieg leczenia onkologicznego.

Literatura.

1. Getie, A., Ayalneh, M., & Bimerew, M. (2025). Global prevalence and determinant factors of pain, depression, and anxiety among cancer patients: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses. BMC Psychiatry, 25, 156. DOI: 10.1186/s12888-025-06599-5.
2. Grassi, L., Caruso, R., Riba, M. B., Lloyd-Williams, M., Kissane, D., Rodin, G., McFarland, D., Campos-Ródenas, R., Zachariae, R., Santini, D., & Ripamonti, C. I. (2023). Anxiety and depression in adult cancer patients: ESMO Clinical Practice Guideline. ESMO Open, 8(2), 101155. DOI: 10.1016/j.esmoop.2023.101155.
3. McFarland, D. C., Shaffer, K. M., Tiersten, A., & Holland, J. (2018). Physical symptom burden and its association with distress, anxiety, and depression in breast cancer. Psychosomatics, 59(5), 464–471. DOI: 10.1016/j.psym.2018.01.005.
4. Niedzwiedz, C. L., Knifton, L., Robb, K. A., Katikireddi, S. V., & Smith, D. J. (2019). Depression and anxiety among people living with and beyond cancer: a growing clinical and research priority. BMC Cancer, 19, 943. DOI: 10.1186/s12885-019-6181-4.
5. Thielking, P. D. (2003). Cancer pain and anxiety. Current Pain and Headache Reports, 7(4), 249–256. DOI: 10.1007/s11916-003-0045-x.
6. Thornton, L. M., Andersen, B. L., & Blakely, W. P. (2010). The pain, depression, and fatigue symptom cluster in advanced breast cancer: Covariation with the hypothalamic-pituitary-adrenal axis and the sympathetic nervous system. Health Psychology, 29(3), 333–337. DOI: 10.1037/a0018836.
7. Fischer, D. J., Villines, D., Kim, Y. O., Epstein, J. B., & Wilkie, D. J. (2010). Anxiety, depression, and pain: differences by primary cancer. Supportive Care in Cancer, 18(7), 801–810. DOI: 10.1007/s00520-009-0712-5.

 

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.