Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Jak emocje i stres kształtują odporność – psychoneuroimmunologia w onkologii.

Wprowadzenie.

Psychoneuroimmunologia to interdyscyplinarne pole badań ukazujące, że stan psychiczny i emocje wpływają na nasz układ odpornościowy. Układ odpornościowy odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia – nie tylko zwalcza infekcje, ale również pomaga wykrywać i eliminować powstające komórki nowotworowe. Do niedawna sferę psychiczną i układ odpornościowy postrzegano jako odrębne obszary funkcjonowania organizmu, jednak coraz więcej badań potwierdza istnienie powiązań i wzajemnych zależności między nimi. Przewlekły stres psychologiczny aktywuje m.in. oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) oraz układ współczulny (sympatyczny), prowadząc do długotrwałego wydzielania hormonów stresu: adrenaliny, noradrenaliny i kortyzolu. Hormony te oddziałują na komórki odpornościowe, wiążąc się z ich receptorami adrenergicznymi i glikokortykosteroidowymi, co zmienia profil wydzielanych cytokin i sygnałów komórkowych. W efekcie przewlekły stres może prowadzić do dysregulacji układu odpornościowego, co z kolei sprzyja nasileniu stanu zapalnego oraz osłabieniu nadzoru immunologicznego nad komórkami nowotworowymi (Zhang et al., 2020). Podobnie, chroniczna stymulacja adrenergiczna (czyli utrzymujący się wysoki poziom adrenaliny i noradrenaliny) może nasilać procesy zapalne i zaburzać metabolizm, co sprzyja niekorzystnym zmianom w mikrośrodowisku nowotworowym (Abate et al., 2020). Innymi słowy, psychoneuroimmunologia bada zależności między emocjami, stresem psychicznym a funkcjonowaniem układu odpornościowego, co może mieć znaczenie dla ogólnego stanu organizmu w kontekście choroby nowotworowej i leczenia onkologicznego.

Psychoneuroimmunologiczne skutki przewlekłego stresu.

Odpowiedź organizmu na stres jest złożona. Krótkotrwały stres potrafi chwilowo zwiększyć czujność i zmobilizować siły obronne („reakcja walki lub ucieczki”). Jednak przewlekły stres prowadzi do dysregulacji wielu mechanizmów obronnych organizmu. Ciągła aktywacja osi HPA i układu sympatycznego skutkuje utrzymującym się wysokim poziomem adrenaliny, noradrenaliny i kortyzolu. Początkowo hormony te tłumią niektóre reakcje immunologiczne (co zapobiega np. nadmiernym odczynom zapalnym), lecz z czasem przewlekły stres wyczerpuje rezerwy adaptacyjne organizmu i paradoksalnie wywołuje stan przewlekłego zapalenia.

Psychologiczne oddziaływania wspierające układ odpornościowy.

Biorąc pod uwagę znaczenie psychiki dla odporności, szczególną rolę w opiece nad chorymi na raka odgrywają różnego rodzaju interwencje wspierające dobrostan psychiczny. Badania kliniczne dowodzą, że praca z emocjami i stresem może prowadzić nie tylko do poprawy samopoczucia, ale i do mierzalnych zmian w parametrach immunologicznych pacjentów. Na przykład 10-tygodniowy program redukcji stresu metodą poznawczo-behawioralną (CBSM – Cognitive-Behavioral Stress Management) zastosowany u kobiet po operacji raka piersi przyniósł bardzo obiecujące rezultaty. Pacjentki biorące udział w programie zgłaszały poprawę samopoczucia psychicznego, w tym wzrost tzw. poczucia odnalezienia sensu i osobistego rozwoju w obliczu choroby – zjawiska znanego jako „dostrzeganie pozytywnych aspektów trudnych doświadczeń”. Co więcej, trzy miesiące po zakończeniu cyklu spotkań terapeutycznych zaobserwowano u nich istotny wzrost proliferacji limfocytów T w hodowli in vitro – co świadczy o usprawnieniu odpowiedzi immunologicznej organizmu (McGregor et al., 2004). Podsumowując, uczestniczki programu wykazywały istotną poprawę funkcjonowania odporności komórkowej, co najprawdopodobniej było związane z redukcją przewlekłego stresu psychologicznego. 

Podobnie, udział w programie Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR), czyli w treningu uważności (medytacji mindfulness), przyniósł wymierne efekty immunologiczne u kobiet po leczeniu raka piersi. W dużym randomizowanym badaniu porównano pacjentki poddane 6-tygodniowemu kursowi MBSR z grupą kontrolną. Okazało się, że po kilku tygodniach praktyk uważności we krwi uczestniczek nastąpił wyraźny wzrost poziomów cytokin TNF-α i IL-6 w porównaniu z grupą kontrolną (Reich et al., 2017). Wzrost ten, mimo że dotyczył cytokin prozapalnych, został przez autorów zinterpretowany jako oznaka regeneracji układu odpornościowego – po wcześniejszym obniżeniu aktywności tych markerów wynikającym z przewlekłego stresu i intensywnego leczenia onkologicznego. Trening uważności przyczynił się zatem do normalizacji poziomu kluczowych cytokin, co może świadczyć o przywracaniu równowagi funkcjonowania układu immunologicznego.

Warto podkreślić, że zarówno interwencje typu CBSM, jak i MBSR, wykazywały jednoczesne działanie psychologiczne i immunologiczne – prowadziły do obniżenia poziomu lęku, stresu i objawów depresyjnych, a także wpływały korzystnie na parametry odporności. Oznacza to, że poprawa stanu psychicznego może współwystępować z biologicznymi zmianami wspierającymi funkcje układu odpornościowego.

Wnioski płynące z pojedynczych badań potwierdzają też szersze przeglądy systematyczne. Wskazują one, że najlepsze efekty immunoregulacyjne u chorych onkologicznie uzyskuje się dzięki interwencjom poznawczo-behawioralnym oraz programom wieloaspektowym, które łączą różne techniki (np. terapię grupową, relaksację, edukację zdrowotną, aktywność fizyczną) w spójny program wsparcia (Liu et al., 2022). Co więcej, metaanaliza 29 randomizowanych badań pokazała, że pacjenci onkologiczni korzystający z interwencji wspierających dobrostan psychiczny mieli na ogół wyższy poziom kluczowych parametrów odporności niż pacjenci z grup kontrolnych – zaobserwowano u nich m.in. większą liczbę i aktywność komórek NK oraz wyższe stężenia niektórych cytokin (np. IL-2, IL-4, IFN-γ) we krwi. Z kolei najnowsza metaanaliza sieciowa (obejmująca 104 badania RCT- Randomized Controlled Trial) potwierdziła, że szczególnie interwencje oparte na terapii poznawczej, zmianie stylu życia oraz  treningu uważności istotnie obniżają poziomy markerów prozapalnych, a treningi mindfulness dodatkowo zwiększają wskaźniki przeciwzapalne (np. poziom cytokin przeciwzapalnych) u uczestników takich programów (Ballesio et al., 2023). Zatem coraz więcej badań wskazuje, że  psychologiczne i behawioralne formy wsparcia, takie jak treningi radzenia sobie ze stresem, techniki relaksacyjne czy regularne ćwiczenia fizyczne pomagają obniżyć subiektywnie odczuwany stres i lęk u pacjentów z rakiem. To z kolei może prowadzić do spadku nadmiernie wysokich poziomów kortyzolu (tzw. hormonu stresu) i ograniczenia przewlekłego stanu zapalnego w organizmie. Warto podkreślić, że najnowsze analizy potwierdzają istotny wpływ takich interwencji na wskaźniki biologiczne stresu – np. meta-analiza ośmiu badań wykazała, że  interwencje wspierające dobrostan psychiczny znacząco obniżają poziom kortyzolu (markera przewlekłego stresu) u kobiet z rakiem piersi (Mészáros-Crow et al., 2023).

Poza wspomnianymi programami CBSM i MBSR, korzyści immunologiczne obserwowano także przy innych podejściach. Przykładowo, 3-miesięczny program jogi połączony z technikami relaksacyjnymi u pacjentek z zaawansowanym rakiem piersi skutkował zmniejszeniem odczuwanego dystresu i poprawą jakości snu, a także istotnym zwiększeniem odsetka komórek NK we krwi obwodowej oraz obniżeniem poziomu kortyzolu (Rao et al., 2017). Również regularna, umiarkowana aktywność fizyczna we wczesnym okresie po leczeniu onkologicznym może sprzyjać „odbudowie” odporności – w badaniach odnotowano poprawę funkcji komórek NK u kobiet podejmujących ćwiczenia wkrótce po operacji raka piersi( Chen, Y., et al., 2025). Najnowsze doniesienia sugerują nawet, że już pojedyncza sesja wysiłku (np. 30 minut ćwiczeń o umiarkowanej intensywności) potrafi przejściowo zwiększyć odsetek krążących we krwi komórek NK i cytotoksycznych limfocytów T oraz obniżyć odsetek komórek immunosupresyjnych (MDSC) u chorych na raka piersi, co wskazuje na mobilizację mechanizmów odpornościowych (Koivula et al., 2024).

Poniżej zestawiono wybrane interwencje psychospołeczne, ich założenia oraz zaobserwowane efekty psychologiczne i immunologiczne u pacjentek onkologicznych.

Tabela 1. Wybrane interwencje psychologiczne i ich wpływ na odporność

Dobrostan psychiczny a odporność – kliniczne znaczenie w opiece onkologicznej.

Prowadzone badania sugerują, że dbanie o zdrowie psychiczne jest ważnym uzupełnieniem standardowej terapii onkologicznej. Poprawa sposobów radzenia sobie ze stresem (dzięki oddziaływaniom psychologicznym, udziałowi w grupach wsparcia, technikom relaksacji czy aktywności fizycznej) nie tylko polepsza subiektywnie jakość życia, lecz także wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego. W praktyce oznacza to m.in. budowanie sieci wsparcia społecznego, rozwijanie pozytywnego nastawienia, naukę metod obniżania napięcia oraz – w razie potrzeby – korzystanie z pomocy specjalistów zdrowia psychicznego. Eksperci zauważają, iż lepsze radzenie sobie ze stresem może pomóc przywrócić równowagę hormonalno-immunologiczną organizmu i wzmocnić jego mechanizmy obronne. Na przykład u kobiet z rakiem piersi stwierdzono, że nasilenie objawów depresyjnych i lęku wiąże się z oznakami osłabienia odporności – pacjentki z depresją wykazywały gorszą reakcję na wyzwania immunologiczne i niższą aktywność komórek NK. Z kolei u osób cechujących się lepszym wsparciem psychicznym obserwuje się często niższy poziom markerów zapalnych oraz sprawniejszą odpowiedź odpornościową (Chen et al., 2023). Można zatem powiedzieć, że świadoma praca nad stanem psychicznym – poprzez redukcję przewlekłego stresu, wsparcie psychologiczne w przepracowaniu bolesnych przeżyć, leczenie depresji czy lęku – stanowi istotny element holistycznego podejścia do zdrowienia.

Podsumowanie.

Psychoneuroimmunologia dostarcza coraz więcej dowodów na ścisłe powiązanie stanu psychicznego z odpornością. Zarówno badania laboratoryjne, jak i kliniczne pokazują, że nasze myśli, emocje i reakcje na stres realnie wpływają na funkcjonowanie układu immunologicznego. Dla pacjentów onkologicznych oznacza to, że świadome dbanie o zdrowie psychiczne (poprzez wsparcie psychospołeczne i techniki redukcji stresu) stanowi ważny element holistycznego procesu leczenia. Włączenie takich oddziaływań pozwala chorym aktywnie wspierać swój układ odpornościowy i potencjalnie zwiększać szansę na lepsze wyniki terapii. Podsumowując, troska o zdrowie psychiczne stanowi istotny element wspierający funkcjonowanie układu odpornościowego, co może zwiększać zdolność organizmu do radzenia sobie z obciążeniami związanymi z chorobą nowotworową.

Piśmiennictwo:

1. Abate, M., Citro, M., Caputo, M., Pisanti, S., & Martinelli, R. (2020). Psychological stress and cancer: new evidence of an increasingly strong link. Translational Medicine @ UniSa, 23(4), 53–57.
2. Chen, X., Wang, M., Yu, K., Xu, S., Qiu, P., Lyu, Z., Zhang, X., & Xu, Y. (2023). Chronic stress-induced immune dysregulation in breast cancer: Implications of psychosocial factors. Journal of Translational Internal Medicine, 11(3), 226–233.
3. Chen, Y., Wang, H., Liu, Z., Zhang, H., & Li, X. (2025). A novel approach to cancer rehabilitation: Assessing the influence of exercise intervention on postoperative recovery and survival rates. Journal of Cancer Rehabilitation. Advance online publication. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12165538/
4. Liu, Y., Tian, S., Ning, B., Zhao, X., & Wei, Y. (2022). Stress and cancer: The mechanisms of immune dysregulation and management. Frontiers in Immunology, 13, 1032294.
5. McFarland, D. C., Doherty, M., Atkinson, T. M., O’Hanlon, R., Breitbart, W., Nelson, C. J., & Miller, A. H. (2022). Cancer-related inflammation and depressive symptoms: Systematic review and meta-analysis. Cancer, 128(13), 2504–2519.
6. McGregor, B. A., Antoni, M. H., Boyers, A. E., Alferi, S. M., Blomberg, B. B., & Carver, C. S. (2004). Cognitive-behavioral stress management increases benefit finding and immune function among women with early-stage breast cancer. Journal of Psychosomatic Research, 56(1), 1–8.
7. Reich, R. R., Lengacher, C. A., Klein, T. W., Newton, C., Shivers, S., Ramesar, S., et al. (2017). A randomized controlled trial of the effects of mindfulness-based stress reduction (MBSR[BC]) on levels of inflammatory biomarkers among recovering breast cancer survivors. Biological Research for Nursing, 19(4), 456–464.
8. Zhang, L., Pan, J., Chen, W., Jiang, J., & Huang, J. (2020). Chronic stress-induced immune dysregulation in cancer: Implications for initiation, progression, metastasis, and treatment. American Journal of Cancer Research, 10(5), 1294–1307.
9. Mészáros-Crow, E., López-Gigosos, R., Mariscal-López, E., Agredano-Sánchez, M., García-Casares, N., Mariscal, A., & Gutiérrez-Bedmar, M. (2023). Psychosocial interventions reduce cortisol in breast cancer patients: Systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 14, 1148805.
10. Ballesio, A., Zagaria, A., Vacca, M., Pariante, C. M., & Lombardo, C. (2023). Comparative efficacy of psychological interventions on immune biomarkers: A systematic review and network meta-analysis (NMA). Brain, Behavior, and Immunity, 111, 424–435.
11. Rao, R. M., Vadiraja, H. S., Nagarathna, R., Gopinath, K. S., Patil, S., Diwakar, R. B., et al. (2017). Effect of Yoga on Sleep Quality and Neuroendocrine Immune Response in Metastatic Breast Cancer Patients. Indian Journal of Palliative Care, 23(3), 253–260.
12. Koivula, T., Lempiäinen, S., Neuvonen, J., Norha, J., Hollmén, M., Sundberg, C. J., … & Heinonen, I. (2024). The effect of exercise and disease status on mobilization of anti-tumorigenic and pro-tumorigenic immune cells in women with breast cancer. Frontiers in Immunology, 15, 1394420.

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.