Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

 

 

Po leczeniu – jak wracać do codzienności, kiedy emocje nie znikają razem z terapią

Zakończenie leczenia onkologicznego jest zwykle postrzegane jako moment przełomowy. Kończy się intensywny rytm wizyt, badań, zabiegów i kolejnych etapów terapii, a wraz z nim pojawia się oczekiwanie, że życie stopniowo „wróci do normy”. Z perspektywy medycznej rzeczywiście rozpoczyna się nowy etap. Z perspektywy psychologicznej granica ta jest jednak znacznie mniej wyraźna. Ustąpienie bezpośredniego zagrożenia lub zakończenie leczenia przyczynowego nie oznacza automatycznego zakończenia emocjonalnych konsekwencji choroby.

Dla wielu osób okres po terapii przynosi ulgę i nadzieję, ale jednocześnie niepewność, wzmożoną obserwację ciała czy lęk przed nawrotem. Badania nad osobami po leczeniu nowotworowym, w tym kobietami po terapii raka piersi, pokazują, że zakończenie leczenia nie jest prostym powrotem do stanu sprzed diagnozy. To raczej proces ponownej adaptacji: do zmienionego ciała, innego poczucia bezpieczeństwa i życia, w którym doświadczenie choroby pozostaje obecne, choć nie musi już zajmować centralnego miejsca.

Psychologiczna adaptacja po zakończeniu leczenia onkologicznego 

W trakcie aktywnego leczenia codzienność podporządkowana jest kolejnym punktom planu terapeutycznego. Wizyty, badania i cykle leczenia tworzą strukturę, która – mimo że obciążająca – nadaje wydarzeniom określony porządek. Uwaga pacjenta koncentruje się na najbliższych zadaniach: przygotowaniu do zabiegu, przejściu kolejnego etapu terapii, poradzeniu sobie ze skutkami ubocznymi, oczekiwaniu na wynik.

Po zakończeniu terapii ta struktura słabnie. Kontrole odbywają się rzadziej, kontakt z zespołem leczącym staje się mniej intensywny, a pacjent coraz częściej pozostaje sam z koniecznością interpretowania sygnałów płynących z ciała i własnych emocji. Paradoksalnie właśnie wtedy mogą ujawnić się reakcje, które wcześniej pozostawały na dalszym planie. Gdy nie trzeba już mobilizować zasobów do kolejnego etapu leczenia, większą przestrzeń może zająć zmęczenie, smutek, rozdrażnienie, poczucie straty czy lęk o przyszłość.

Nie jest to dowód na „gorsze radzenie sobie”. Bardziej adekwatne jest rozumienie tego okresu jako naturalnej fazy psychologicznego przejścia. Adaptacja do choroby nowotworowej nie kończy się wraz z ostatnim zabiegiem. Wymaga ponownego uporządkowania relacji z własnym ciałem, poczuciem sprawczości i przyszłością.

Zmiana poczucia bezpieczeństwa po doświadczeniu choroby nowotworowej 

Jednym z najbardziej znaczących następstw choroby nowotworowej jest zmiana sposobu przeżywania bezpieczeństwa. Przed diagnozą wiele osób funkcjonuje z naturalnym, często nieuświadamianym przekonaniem, że poważna choroba jest czymś możliwym, ale odległym. Doświadczenie nowotworu narusza to założenie. Zagrożenie przestaje być abstrakcyjne i staje się osobistą częścią biografii.

Po leczeniu nie zawsze da się więc po prostu wrócić do wcześniejszego poczucia pewności. Człowiek wie już, że nie wszystko można przewidzieć i kontrolować. Szczególnie wyraźnie widać to w kontakcie z własnym ciałem. Dolegliwość, która wcześniej zostałaby uznana za przejściową, po zakończeniu leczenia może natychmiast uruchomić pytanie o nawrót.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera lęk przed nawrotem choroby – fear of cancer recurrence (FCR). Jest on jednym z najlepiej opisanych problemów psychologicznych w okresie po leczeniu i dotyczy znacznej części osób, które zakończyły terapię onkologiczną. W populacji kobiet po leczeniu raka piersi zagadnienie to było wielokrotnie analizowane zarówno w badaniach obserwacyjnych, jak i w próbach interwencji psychologicznych.

Lęk przed nawrotem choroby jako istotne wyzwanie okresu po leczeniu 

Sama obecność myśli o możliwości nawrotu nie jest objawem zaburzenia. Po doświadczeniu nowotworu pewien poziom czujności wobec własnego zdrowia jest zrozumiały. Lęk może nasilać się przed badaniami kontrolnymi, podczas oczekiwania na wynik, w rocznicę diagnozy, po informacji o chorobie innej osoby czy przy pojawieniu się nietypowego objawu somatycznego.

Kluczowe znaczenie ma nie sam fakt pojawienia się obawy, lecz jej intensywność, częstotliwość i wpływ na codzienne funkcjonowanie. U części osób lęk ma charakter przejściowy. U innych staje się dominującym sposobem przeżywania własnego zdrowia. Może prowadzić do częstego sprawdzania ciała, poszukiwania zapewnień, wielokrotnego wyszukiwania informacji czy trudności w planowaniu przyszłości. Zdarza się także reakcja przeciwna – unikanie wizyt i badań ze względu na lęk przed możliwością usłyszenia niepomyślnej informacji.

W obu przypadkach problemem staje się utrata elastyczności w reagowaniu na niepewność. Człowiek zaczyna organizować swoje zachowanie wokół potrzeby uzyskania całkowitej pewności, że choroba nie wróci. Tymczasem takiej pewności medycyna nie może zagwarantować. Dlatego jednym z najważniejszych zadań psychologicznych po zakończeniu leczenia jest nie tyle wyeliminowanie lęku, ile stopniowe odzyskiwanie zdolności do funkcjonowania pomimo niepewności.

Adaptacja do niepewności i rozwijanie elastyczności psychologicznej 

Współczesne interwencje psychologiczne dotyczące lęku przed nawrotem coraz rzadziej opierają się wyłącznie na uspokajaniu czy przekonywaniu pacjenta, że „wszystko będzie dobrze”. Taka strategia może przynosić krótkotrwałą ulgę, ale nie rozwiązuje podstawowego problemu: potrzeby pełnej kontroli nad przyszłością.

Badania i metaanalizy wskazują, że skuteczniejsze są podejścia, które pomagają rozpoznawać automatyczne interpretacje, modyfikować sposoby reagowania na niepokojące myśli, zwiększać tolerancję niepewności i rozwijać elastyczność psychologiczną. W tym obszarze wykorzystywane są między innymi elementy terapii poznawczo-behawioralnej, mindfulness oraz terapii akceptacji i zaangażowania.

W badaniach z udziałem kobiet po leczeniu raka piersi wykazano, że interwencje oparte na akceptacji mogą zmniejszać nasilenie lęku przed nawrotem i poprawiać funkcjonowanie psychiczne. Ich celem nie jest przekonanie pacjentki, że ryzyko nie istnieje, lecz pomoc w tym, aby lęk nie determinował codziennych decyzji. Zdrowienie psychiczne nie polega więc na osiągnięciu stanu, w którym człowiek nigdy więcej nie myśli o chorobie. Bardziej realistycznym celem jest sytuacja, w której myśl o nawrocie może się pojawić, ale nie przejmuje pełnej kontroli nad zachowaniem, relacjami i planami.

Odbudowywanie codziennego funkcjonowania po zakończeniu leczenia 

Sformułowanie „wrócić do normalnego życia” bywa używane często, ale może tworzyć presję, że po leczeniu należy jak najszybciej funkcjonować tak jak przed diagnozą. Tymczasem doświadczenie choroby może zmienić relację z własnym ciałem, sposób myślenia o przyszłości i hierarchię ważności różnych obszarów życia.

Na funkcjonowanie po terapii wpływają również utrzymujące się konsekwencje leczenia: przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu, ból, neuropatia, problemy z koncentracją, obrzęk limfatyczny czy skutki leczenia hormonalnego. W przypadku kobiet leczonych z powodu raka piersi dodatkowym obciążeniem mogą być zmiany obrazu ciała związane z operacją, bliznami, rekonstrukcją czy utratą piersi.

Te doświadczenia nie mają wyłącznie wymiaru fizycznego. Ciało, które wcześniej było czymś oczywistym, może stać się obszarem zwiększonej czujności. Każdy nowy sygnał wymaga niekiedy oceny: czy jest typowym skutkiem leczenia, objawem przeciążenia, czy powodem do konsultacji? Sama konieczność ciągłej interpretacji własnego stanu może zwiększać napięcie.

Powrót do codzienności warto zatem rozumieć nie jako próbę odtworzenia życia sprzed choroby, lecz jako odzyskiwanie funkcjonowania w aktualnych warunkach. Oznacza to stopniowe zwiększanie aktywności, ponowne podejmowanie ról i planów, ale z uwzględnieniem rzeczywistych możliwości psychofizycznych.

Emocjonalne konsekwencje choroby i proces adaptacji 

Po zakończeniu leczenia często pojawia się społeczne oczekiwanie, że dominować powinny ulga, wdzięczność i radość. W rzeczywistości emocjonalny obraz tego okresu jest bardziej złożony. Ulga może współistnieć z lękiem, radość ze smutkiem, a poczucie odzyskiwanej sprawczości z okresowym poczuciem kruchości.

Nie każda trudna emocja wymaga natychmiastowego „naprawienia”. Lęk, smutek czy złość mogą być adekwatną odpowiedzią na doświadczenie choroby i jej konsekwencje. Problem zaczyna się wtedy, gdy stają się przewlekłe, bardzo nasilone i w istotny sposób ograniczają funkcjonowanie.

Warto także odejść od presji, że choroba powinna prowadzić do „wzrostu”, przewartościowania czy odkrycia nowego sensu życia. Dla części osób rzeczywiście staje się impulsem do zmian. Dla innych pozostaje przede wszystkim trudnym wydarzeniem, którego nie muszą interpretować jako źródła rozwoju. Dojrzała adaptacja może polegać na czymś mniej spektakularnym, ale równie ważnym: na uznaniu doświadczenia choroby bez podporządkowywania mu całej tożsamości.

W praktyce oznacza to również zgodę na nierównomierny przebieg adaptacji. Lepsze i gorsze okresy nie muszą świadczyć o regresie. Nasilenie napięcia przed kontrolą, rocznicą diagnozy czy w sytuacji nowego objawu może pojawić się nawet po dłuższym czasie względnego spokoju. Znaczenie ma to, czy po takim okresie człowiek potrafi powrócić do zwykłych aktywności i czy choroba nie zaczyna ponownie organizować całej codzienności.

Wskazania do profesjonalnego wsparcia psychologicznego 

Nie każda osoba po leczeniu potrzebuje pomocy psychologicznej. Warto jednak zwrócić uwagę na sytuacje, w których emocje zaczynają wyraźnie wpływać na codzienne życie. Sygnałem do konsultacji może być nasilony i utrwalony lęk przed nawrotem, częste sprawdzanie ciała, kompulsywne poszukiwanie informacji, unikanie badań kontrolnych, przewlekłe obniżenie nastroju, trudności ze snem, wycofanie społeczne czy niemożność powrotu do podstawowych aktywności mimo zakończenia leczenia.

Konsultacja psychoonkologiczna nie jest zarezerwowana wyłącznie dla osób w ciężkim kryzysie. Może być pomocna także wtedy, gdy pacjent potrzebuje uporządkować swoje reakcje, nauczyć się radzić sobie z okresami nasilonego lęku lub lepiej zrozumieć, dlaczego zakończenie leczenia nie przyniosło oczekiwanego poczucia ulgi. Badania wskazują, że interwencje psychologiczne mogą skutecznie zmniejszać lęk przed nawrotem, szczególnie jeśli są ukierunkowane na mechanizmy podtrzymujące niepokój, a nie wyłącznie na jego doraźne obniżanie.

Odzyskiwanie perspektywy przyszłości i życia poza chorobą 

Jedną z ważnych zmian w procesie adaptacji jest stopniowe rozszerzanie perspektywy czasowej. W okresie leczenia życie często dzieli się na krótkie odcinki: do kolejnego badania, zabiegu, cyklu, wyniku. Po zakończeniu terapii ten sposób myślenia może utrzymywać się jeszcze przez wiele miesięcy. Przyszłość bywa planowana „do następnej kontroli”, jakby dopiero kolejny prawidłowy wynik dawał prawo do dalszych planów.

Z czasem może jednak pojawić się zdolność do ponownego myślenia w dłuższej perspektywie. Do kalendarza wracają plany niezwiązane z chorobą: podróż, szkolenie, wydarzenie rodzinne, zmiana zawodowa czy zwyczajne zobowiązania na kolejne miesiące. Nie dzieje się tak dlatego, że zniknęła wszelka niepewność, lecz dlatego, że przestaje ona być jedynym punktem odniesienia.

Być może właśnie to najlepiej opisuje psychologiczny powrót do codzienności po leczeniu onkologicznym. Nie jest nim całkowity brak lęku ani powrót do identycznego sposobu funkcjonowania jak przed diagnozą. Jest nim raczej odzyskiwanie coraz większej przestrzeni dla życia poza chorobą.

Doświadczenie nowotworu pozostaje częścią osobistej historii, ale z czasem może przestać być jej główną treścią. Kontrole nadal mogą wywoływać napięcie, jednak pomiędzy nimi pojawia się coraz więcej przestrzeni na relacje, pracę, odpoczynek, zainteresowania i plany.

Leczenie może zakończyć się w konkretnym dniu; adaptacja psychologiczna nie podlega tak precyzyjnemu kalendarzowi. Jej celem nie musi być powrót do dawnej wersji siebie, lecz odzyskanie poczucia, że życie ponownie wyznaczają przede wszystkim własne potrzeby, wartości i cele, a nie doświadczenie choroby.

Literatura

1. Bergerot, C., Bergerot, P. G., Maués, J., Segarra-Vazquez, B., Mano, M. S., & Tarantino, P. (2024). Is cancer back?—Psychological issues faced by survivors of breast cancer. Annals of Palliative Medicine, 13(5), 1229–1234. https://doi.org/10.21037/apm-24-54

 

1. Johns, S. A., Stutz, P. V., Talib, T. L., Cohee, A. A., Beck-Coon, K. A., Brown, L. F., Wilhelm, L. R., Monahan, P. O., LaPradd, M. L., Champion, V. L., Miller, K. D., & Giesler, R. B. (2020). Acceptance and commitment therapy for breast cancer survivors with fear of cancer recurrence: A 3-arm pilot randomized controlled trial. Cancer, 126(1), 211–218. https://doi.org/10.1002/cncr.32518

 

1. Liu, J., Butow, P., Beith, J., & Kirsten, L. (2022). The effect of psychological interventions on fear of cancer recurrence in breast cancer survivors: A systematic review and meta-analysis. Journal of Advanced Nursing, 78(10), 3069–3082. https://doi.org/10.1111/jan.15321

 

1. Reed, S. C., Bell, J. F., Miglioretti, D. L., Nekhlyudov, L., Fairman, N., & Joseph, J. G. (2020). Fear of cancer recurrence and associations with mental health status and individual characteristics among cancer survivors: Findings from a nationally representative sample. Journal of Psychosocial Oncology, 38(2), 125–142. https://doi.org/10.1080/07347332.2019.1649338

 

1. Tauber, N. M., O’Toole, M. S., Dinkel, A., Galica, J., Humphris, G., Lebel, S., Maheu, C., Ozakinci, G., Prins, J., Sharpe, L., Smith, A. B., Thewes, B., Simard, S., & Zachariae, R. (2019). Effect of psychological intervention on fear of cancer recurrence: A systematic review and meta-analysis. Journal of Clinical Oncology, 37(31), 2899–2915. https://doi.org/10.1200/JCO.19.00572

 

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.