Autor: amazonki

Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Neuroplastyczność po leczeniu onkologicznym: jak nasz mózg potrafi się regenerować.

Wpływ leczenia onkologicznego na mózg i funkcje poznawcze.

Leczenie nowotworów – w tym chemioterapia, radioterapia, terapia hormonalna czy immunoterapia – potrafi uratować życie, ale niestety bywa obciążone działaniami niepożądanymi dla mózgu. Wielu pacjentów onkologicznych doświadcza w trakcie i po zakończeniu terapii zespołu zaburzeń poznawczych (ang. cancer-related cognitive impairment, CRCI) obejmujących m.in. pogorszenie pamięci, koncentracji, szybkości myślenia czy zdolności rozwiązywania problemów. Pacjenci opisują te dolegliwości jako uczucie „zamglenia” umysłu: mają trudność ze znalezieniem właściwych słów, zapominają o rzeczach, które mieli zrobić, tracą wątek rozmowy lub mają problemy z podzielnością uwagi. Objawy te nie wynikają z depresji czy zwykłego zmęczenia – stanowią bezpośredni skutek neurotoksyczności terapii onkologicznej i mogą znacznie obniżać jakość życia.

Zaburzenia poznawcze związane z leczeniem raka (ang. cancer-related cognitive impairment, CRCI) dotykają nie tylko pacjentów z nowotworami mózgu, ale także osoby leczone z powodu nowotworów poza układem nerwowym. Najlepiej przebadanym przykładem jest rak piersi – u chorych poddanych chemioterapii od dawna opisywano zjawisko upośledzenia pamięci, uwagi i funkcji wykonawczych. Jednak podobne problemy zgłaszano także m.in. u osób leczonych z powodu nowotworów jelita grubego, płuca, jajnika, prostaty, a nawet u części pacjentów z nowotworami hematologicznymi. Badania wskazują, że CRCI może występować już przed rozpoczęciem leczenia systemowego – sam nowotwór i stres związany z diagnozą również mogą pogarszać funkcje poznawcze (Bender et al., 2015). Niemniej jednak to intensywne leczenie onkologiczne (tzw. terapia systemowa, obejmująca chemioterapię, immunoterapię czy leczenie hormonalne) jest najczęściej wiązane ze spadkiem sprawności umysłowej. Objawy poznawcze zwykle pojawiają się w trakcie lub tuż po zakończeniu terapii i u części pacjentów utrzymują się długo po wyleczeniu nowotworu – nawet przez kilka lat (Kovalchuk & Kolb, 2017). Szacuje się, że około jedna trzecia chorych może odczuwać problemy poznawcze przez 5–10 lat od zakończenia leczenia onkologicznego. Na szczęście u wielu osób zaburzenia te mają charakter przejściowy lub umiarkowany. Zrozumienie mechanizmów tego zjawiska oraz sposobów, w jakie mózg może się zregenerować, jest kluczowe dla poprawy jakości życia pacjentów.

Mechanizmy uszkodzeń poznawczych w trakcie leczenia onkologicznego.

Dlaczego właściwie leczenie onkologiczne szkodzi naszemu mózgowi? Wydaje się, że przyczyny są wieloczynnikowe. Po pierwsze, wiele cytostatyków (leków stosowanych w chemioterapii) ma działanie neurotoksyczne – mogą przenikać przez barierę krew-mózg i bezpośrednio uszkadzać komórki nerwowe lub komórki gleju. Na przykład leki z grupy pochodnych platyny (cisplatyna, oksaliplatyna) odkładają się w neuronach powodując uszkodzenia mitochondrialnego DNA, a doksorubicyna zaburza metabolizm w hipokampie, strukturze odpowiedzialnej za pamięć. Po drugie, zarówno sam nowotwór, jak i intensywne leczenie, wywołują reakcję zapalną w organizmie. Uwolnienie dużej ilości cytokin prozapalnych może wpływać na mózg – mediatory zapalne przenikają do ośrodkowego układu nerwowego, aktywują komórki mikrogleju (immunologiczne komórki mózgu) i prowadzą do tzw. neuroinflamacji. Przewlekły stan zapalny w obrębie układu nerwowego zmienia biochemię mózgu i zaburza funkcje neuronów, a także – co istotne – może osłabiać zdolności naprawcze i plastyczność mózgu. Innymi słowy, zapalenie utrudnia tworzenie nowych połączeń nerwowych i regenerację uszkodzonych struktur (Kovalchuk & Kolb, 2017).

Kolejnym mechanizmem jest wpływ terapii onkologicznej na procesy neurogenezy oraz równowagę neurotroficzną. Badania przedkliniczne sugerują, że chemioterapia może hamować powstawanie nowych neuronów (szczególnie w hipokampie, gdzie przez całe życie zachodzi ograniczona neurogeneza) oraz zaburzać produkcję białek kluczowych dla plastyczności synaptycznej, takich jak czynnik wzrostu nerwów BDNF (brain-derived neurotrophic factor). Stwierdzono m.in., że cytostatyki wywołują stres oksydacyjny i apoptozę (śmierć) komórek nerwowych, a także aktywują mikroglej i zmieniają epigenetyczne regulacje genów w mózgu, co przekłada się na zahamowanie neurogenezy oraz deficyty uczenia się i pamięci (Kovalchuk & Kolb, 2017). Dodatkowo pewne terapie, jak hormonalne leczenie antyestrogenowe u kobiet z rakiem piersi czy deprywacja androgenów u mężczyzn z rakiem prostaty, mogą poprzez zmiany hormonalne negatywnie wpływać na funkcje poznawcze (obniżenie poziomu estrogenów czy testosteronu również wiązano z osłabieniem pamięci i koncentracji).

Warto zaznaczyć, że ryzyko i nasilenie zaburzeń poznawczych może zależeć od czynników osobniczych. Badania wskazują, że osoby starsze lub o niższym poziomie tzw. rezerwy poznawczej (np. niższym wykształceniu, mniej aktywnym stylu życia intelektualnego) są bardziej narażone na długotrwałe problemy kognitywne po chemio- czy radioterapii (Gu et al., 2024). Istnieją również uwarunkowania genetyczne – np. nosiciele pewnych wariantów genu APOE (związanego z chorobą Alzheimera) czy polimorfizmów w genie BDNF częściej doświadczają znaczących deficytów poznawczych po leczeniu onkologicznym. Te wszystkie elementy składają się na obraz CRCI – złożonego zjawiska, w którym nakładają się czynniki biologiczne (uszkodzenia komórek nerwowych, stan zapalny, zaburzenia neurochemiczne) oraz psychospołeczne (stres związany z chorobą, depresja, lęk).

Nasilone zaburzenia poznawcze mogą mieć poważne konsekwencje: utrudniają pacjentom powrót do pracy, obniżają pewność siebie i niezależność, wpływają na relacje społeczne. Dlatego tak ważne jest poszukiwanie sposobów zapobiegania i łagodzenia tych skutków ubocznych leczenia. W tym kontekście pojawia się pojęcie neuroplastyczności mózgu – jego zdolności do przystosowania się i regeneracji. Zrozumienie i wykorzystanie neuroplastyczności daje nadzieję, że nawet po tak agresywnym leczeniu, jak chemio- czy radioterapia, nasz mózg może odzyskać sprawność.

Neuroplastyczność mózgu – zdolność do regeneracji.

Neuroplastyczność to fundamentalna cecha układu nerwowego, oznaczająca zdolność tkanki nerwowej do zmiany swojej struktury i funkcji w odpowiedzi na doświadczenia, uszkodzenia czy trening. Przez wiele lat uważano, że mózg dorosłego człowieka jest praktycznie „stały” – że po dzieciństwie traci zdolność tworzenia nowych komórek i połączeń. Dziś wiemy, że to nieprawda. Neurologowie udowodnili, iż mózg zachowuje plastyczność przez całe życie. Neurony mogą wytwarzać nowe synapsy (połączenia międzykomórkowe), a w pewnych obszarach (jak hipokamp) nawet powstawać mogą nowe neurony. Dzięki temu mózg potrafi kompensować różne uszkodzenia – inne obszary przejmują funkcje uszkodzonej części, a nowe połączenia pozwalają odzyskać utracone zdolności. Proces ten jest podstawą uczenia się, pamięci, a także powrotu do zdrowia po udarach czy urazach mózgu.

W kontekście leczenia onkologicznego neuroplastyczność oznacza, że mózg może się adaptować i częściowo naprawić szkody wyrządzone przez chemioterapię czy radioterapię. Jeszcze dekady temu nie liczono na dużą poprawę – pacjentom mówiono, że pewne deficyty poznawcze mogą być nieodwracalne. Obecnie, wraz z „erą neuroplastyczności”, wiemy, że mózg ma ogromny potencjał samonaprawy. Monique Cherrier, neuropsycholog zajmująca się rehabilitacją poznawczą u chorych onkologicznych, podkreśla: „Kiedyś sądzono, że rodzimy się z określoną liczbą komórek mózgowych, których nie da się zastąpić po osiągnięciu pewnego wieku. W rzeczywistości okazuje się, że mózg jest bardzo plastyczny – możemy znacząco wzmocnić i poprawić nasze zdolności poznawcze” (Cherrier et al., 2013). Oznacza to, że nawet po uszkodzeniach czy zmianach wywołanych leczeniem, układ nerwowy próbuje reorganizować swoje sieci połączeń, aby odzyskać utracone funkcje lub wykorzystać inne ścieżki do realizacji tych samych zadań.

Istotnym pojęciem związanym z neuroplastycznością jest rezerwa poznawcza. Osoby o wyższej rezerwie (czyli np. lepiej wykształcone, utrzymujące mózg w „treningu” przez całe życie) mają więcej alternatywnych połączeń neuronalnych i strategii przetwarzania informacji. Dzięki temu ich mózg może skuteczniej kompensować ewentualne uszkodzenia. W praktyce obserwuje się, że u pacjentów z większą rezerwą poznawczą skutki chemobrain są słabsze lub krócej się utrzymują (Ahles et al., 2010; Kesler et al., 2013). To również przejaw neuroplastyczności – mózg „wytrenowany” przed chorobą lepiej radzi sobie z powrotem do formy.

Regeneracja funkcji poznawczych po leczeniu nowotworu.

Mózg podejmuje proces naprawczy zaraz po zakończeniu toksycznej terapii, dlatego u większości pacjentów funkcje poznawcze ulegają poprawie. W klasycznym badaniu podłużnym Wefel i współpracowników (2004) obserwowano kobiety z rakiem piersi przed chemioterapią, krótko po jej zakończeniu oraz ~18 miesięcy później. Okazało się, że około 61% pacjentek tuż po chemii miało gorsze wyniki testów neuropsychologicznych w porównaniu z wyjściem (najbardziej ucierpiała uwaga, pamięć i szybkość przetwarzania). Jednak po około półtora roku połowa z tych osób wróciła do stanu sprzed leczenia – ich wyniki poznawcze poprawiły się, co sugeruje naturalną regenerację funkcji mózgu. U pozostałej połowy utrzymywał się stabilny poziom deficytów (Wefel et al., 2004, cyt. za: Országhová et al., 2021). Ta obserwacja – potwierdzona też w innych badaniach – pokazuje, że z upływem czasu następuje częściowe cofanie się objawów chemobrain. Pacjenci często zauważają, że po roku od zakończenia leczenia myślenie przychodzi im już łatwiej, pamięć stopniowo się poprawia, a problemy z koncentracją nieco maleją.

Nowoczesne badania z użyciem metod neuroobrazowania dostarczają nam dowodów na to, jak neuroplastyczność działa w mózgu osób po leczeniu onkologicznym. Zmiany strukturalne i funkcjonalne w mózgu wywołane chemioterapią mogą ulegać normalizacji w toku zdrowienia. Przykład stanowią badania z funkcjonalnym rezonansem magnetycznym (fMRI) w których  zaobserwowano, że zaburzona przez chemioterapię łączność między niektórymi obszarami mózgu (tzw. konektywność sieci funkcjonalnych) zaczyna wracać do normy wkrótce po zakończeniu leczenia. W jednym z badań u pacjentek z rakiem piersi wykazano, że obniżona spójność połączeń w sieciach neuronalnych poprawiła się już w ciągu tygodnia od zakończenia ostatniego cyklu chemioterapii, a po 6 miesiącach była jeszcze lepsza – z czasem aktywność mózgu powróciła niemal do poziomu sprzed choroby (Gu et al., 2024). Co ciekawe, poprawa parametrów neuroobrazowych wyprzedzała czasem odczuwalne subiektywnie polepszenie pamięci – sugeruje to, że mózg podejmuje działania naprawcze szybko, choć pacjent może pełne efekty odczuć dopiero po pewnym czasie. Innymi słowy, sieci neuronalne „przeorganizowują się” i wzmacniają, co stanowi podłoże odzyskiwania sprawności umysłowej.

Neuroplastyczność mózgu po leczeniu nowotworu przejawia się także w zjawisku kompensacji. Jeśli pewne struktury zostały uszkodzone (np. przez radioterapię w obrębie mózgu lub działanie cytostatyków), inne obszary mogą przejmować ich funkcje. Badania z użyciem neuroobrazowania funkcjonalnego pokazały np., że u pacjentów z zaburzeniami pamięci po chemii wzrasta aktywność kory przedczołowej podczas zadań wymagających zapamiętywania – sugeruje to, że mózg angażuje dodatkowe zasoby, by zrekompensować słabsze działanie układu pamięci hipokampalnej. Dzięki temu, pomimo uszkodzeń, zadanie może zostać wykonane (choć być może kosztem większego wysiłku poznawczego).

Oczywiście stopień regeneracji jest indywidualny – u niektórych pacjentów powrót do pełnej sprawności poznawczej jest szybki i niemal kompletny, u innych pewne trudności mogą utrzymywać się latami. Jak wspomniano, zależy to od wielu czynników (wiek, rezerwa poznawcza, ogólny stan zdrowia, wsparcie itp.). Ważne jednak, że mózg podejmuje aktywne próby adaptacji wobec uszkodzeń.

Wspomaganie neuroplastyczności: rehabilitacja poznawcza i styl życia.

Dziedziny takie jak psychoonkologia i neuropsychologia intensywnie badają interwencje, które mogą poprawić funkcje poznawcze u osób po leczeniu onkologicznym, właśnie poprzez stymulowanie neuroplastyczności. Do najważniejszych strategii należą: treningi poznawcze (rehabilitacja neuropsychologiczna), aktywność fizyczna oraz wsparcie psychologiczne ukierunkowane na radzenie sobie z deficytami. Wybrane  interwencje neuropsychologiczne, jak i modyfikacje stylu życia, które wspierają spontaniczne procesy regeneracyjne mózgu przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1.  Wybrane formy wsparcia neuroplastyczności

Podsumowanie.

Leczenie onkologiczne potrafi wpłynąć na funkcjonowanie poznawcze pacjenta – zaburzenia poznawcze związane z leczeniem raka to realne zjawisko, które może utrzymywać się miesiącami czy latami. Jednak nasz mózg dysponuje niezwykłą zdolnością do regeneracji dzięki zjawisku neuroplastyczności. Wielu pacjentów onkologicznych z czasem odzyskuje sprawność poznawczą – mózg reorganizuje się, tworzy nowe połączenia i kompensuje powstałe deficyty. Proces ten można wspierać poprzez świadome działania: odpowiednią rehabilitację poznawczą (czy to w formie ćwiczeń „analogowych”, czy z pomocą komputera), regularną aktywność fizyczną oraz dbałość o zdrowie psychiczne i higienę życia. Badania naukowe z ostatniej dekady pokazują, że interwencje takie jak grupowe treningi pamięci, programy komputerowe do ćwiczeń umysłowych czy programy aktywności fizycznej przynoszą realne korzyści pacjentom z zaburzeniami poznawczymi związanymi z leczeniem raka – poprawiają zarówno obiektywne wyniki testów neuropsychologicznych, jak i subiektywne odczucie sprawności umysłowej (Kleinknecht et al., 2024; Salerno et al., 2021; Cherrier et al., 2013).

Poprawa może wymagać czasu i wysiłku, ale jest możliwa. Wsparcie profesjonalistów (neurologów, psychoonkologów, neuropsychologów) bywa nieocenione w opracowaniu indywidualnego planu regeneracji poznawczej. Każdy drobny krok – czy to codzienny spacer, czy udział w warsztatach pamięci – może pomóc tworzyć nowe ścieżki w mózgu i odzyskiwać sprawność. Jak pokazuje współczesna nauka, mózg ludzki cechuje się niezwykłą elastycznością i ciągle się uczy, nawet po ciężkich przejściach. Dzięki neuroplastyczności wielu byłych pacjentów onkologicznych wraca do pełni aktywności intelektualnej, kontynuując karierę zawodową, rozwijając hobby, ciesząc się życiem rodzinnym.

Wiedza o tym, jak mózg się regeneruje, oraz aktywne korzystanie z metod wspierających ten proces, to kluczowe elementy pomagające odzyskać pewność siebie i sprawczość w codziennym życiu u osób z deficytami poznawczymi na skutek leczenia onkologicznego.

Literatura.

1. Brown, T. J., & Mueller, S. (2020). Cancer-Related Cognitive Impairment: An Overview for Psychologists. Journal of Psychosocial Oncology, 38(5), 592-606.
2. Cherrier, M. M., Anderson, K., David, D., et al. (2013). A randomized trial of cognitive rehabilitation in cancer survivors. Life Sciences, 93(17), 617–622.
3. Das, A., Ranadive, N., Kinra, M., et al. (2020). An overview on chemotherapy-induced cognitive impairment and potential role of antidepressants. Current Neuropharmacology, 18(9), 838–851.
4. Gu, Q., Wang, L., King, T. Z., et al. (2024). Seeing through “brain fog”: neuroimaging assessment and imaging biomarkers for cancer-related cognitive impairments. Cancer Imaging, 24, 158.
5. Kleinknecht, K. R., Bierend, M., Mewes, J. C., et al. (2024). Computerized cognitive training improves cognitive function in primary breast cancer survivors: a pilot randomized clinical trial. NPJ Breast Cancer, 10, 85.
6. Kovalchuk, A., & Kolb, B. (2017). Chemo brain: From discerning mechanisms to lifting the brain fog—an aging connection. Cancer Biology & Therapy, 16(14), 1345–1349.
7. Országhová, Z., Mego, M., & Chovanec, M. (2021). Long-term cognitive dysfunction in cancer survivors. Frontiers in Molecular Biosciences, 8, 770413.
8. Salerno, E. A., Janelsins, M. C., & Mustian, K. M., et al. (2021). Physical activity patterns and relationships with cognitive function in patients with breast cancer before, during, and after chemotherapy in a nationwide study. Journal of Clinical Oncology, 39(29), 3283–3292.
9. Wang, L. (2021). Physical activity may lessen the effects of chemo brain, study finds. NCI Cancer Currents (August 26, 2021).
10. Zeng, Y., Cheng, A. S., & Chan, C. C. (2016). Meta-analysis of the effects of neuropsychological interventions on cognitive function in non-CNS cancer survivors. Integrative Cancer Therapies, 15(4), 424–434.

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.

Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Wyzwania poznawcze w leczeniu nowotworowym – jak kompleksowa opieka może pomóc pacjentom w przezwyciężeniu trudności w koncentracji i pamięci.

Wprowadzenie

• Postęp w diagnostyce i leczeniu chorób nowotworowych przyczynił się do znacznego wydłużenia życia pacjentów, a także do zwiększenia liczby osób żyjących z doświadczeniem nowotworu. Wraz z rosnącą populacją osób po zakończeniu terapii onkologicznej wzrasta znaczenie jakości życia w okresie rekonwalescencji i readaptacji społecznej. Jednym z istotnych, a nadal często niedostatecznie rozpoznawanych wyzwań są zaburzenia funkcji poznawczych, określane jako cancer-related cognitive impairment (CRCI), potocznie znane jako „chemobrain” lub „chemiczna mgła mózgowa” (Oldacres i in., 2023).

Zaburzenia te obejmują najczęściej najczęściej pogorszenia pamięci oraz trudności z koncentracją uwagi, a także spowolnienia przetwarzania informacji i osłabienia funkcji wykonawczych (Pendergrass et al., 2018; Oliva et al., 2024). Szacuje się, że deficyty poznawcze mogą dotyczyć bardzo wielu chorych – w niektórych badaniach nawet do 75% pacjentów (Oldacres et al., 2023). U części chorych problemy poznawcze mają charakter przejściowy i ustępują w ciągu kilku miesięcy po zakończeniu terapii, u innych mogą utrzymywać się przez wiele lat (Das, A., 2020; Oldacres et al., 2023).

Zaburzenia pamięci i uwagi mogą istotnie utrudniać funkcjonowanie w życiu codziennym – pacjenci skarżą się na trudności w pracy zawodowej, zapominanie ważnych informacji, kłopoty ze zrozumieniem czytanego tekstu czy z prowadzeniem rozmowy w rozpraszającym otoczeniu. Co ważne, subiektywne poczucie pogorszenia sprawności umysłowej nie zawsze ma odzwierciedlenie w wynikach testów – część pacjentów odczuwa duże trudności mimo braku wyraźnych deficytów obiektywnych (Oliva et al., 2024). Należy podkreślić, że pogorszenie funkcji poznawczych ma złożoną i wieloczynnikową etiologię. Wpływają na nie bezpośrednie skutki działania leczenia (np. neurotoksyczność niektórych chemioterapeutyków), ale także czynniki pośrednie, takie jak przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu, wysoki poziom stresu czy wahania hormonalne (Oliva et al., 2024).W obliczu powyższych wyzwań kluczowe staje się zapewnienie kompleksowej opieki uwzględniającej rehabilitację poznawczą.

Poniżej omówiono najczęstsze domeny poznawcze (uwaga, pamięć) ulegające osłabieniu  na skutek terapii onkologicznej oraz przedstawiono sposoby – w szczególności neuropsychologiczną rehabilitację poznawczą – które mogą pomóc pacjentom przezwyciężyć te trudności.

Zaburzenia koncentracji uwagi w trakcie leczenia onkologicznego.

Koncentracja uwagi to zdolność do skupienia się na istotnych bodźcach lub zadaniach przy jednoczesnym odfiltrowaniu dystraktorów. U pacjentów onkologicznych często obserwuje się obniżenie tej zdolności zarówno w trakcie aktywnego leczenia (chemio- czy radioterapii), jak i w okresie rekonwalescencji. Osoby poddawane terapii raportują, że trudno im utrzymać koncentrację przez dłuższy czas – łatwo się rozpraszają i mają kłopot z wykonywaniem kilku czynności naraz. Pacjenci relacjonują np. gubienie wątku rozmowy lub trudność w dokończeniu czytania tekstu w rozpraszającym otoczeniu.

Przyczyny problemów z koncentracją podczas leczenia nowotworu są złożone. Chemioterapia oraz niekiedy terapia hormonalna mogą bezpośrednio wpływać na ośrodkowy układ nerwowy (np. poprzez działanie neurotoksyczne), ale równie istotną rolę odgrywają czynniki ogólnoustrojowe i psychologiczne: przewlekłe zmęczenie, ból, bezsenność oraz nasilony stres i lęk (Oliva et al., 2024). Wszystkie one mogą ograniczać zasoby uwagi pacjenta.

Zaburzenia pamięci związane z leczeniem nowotworu

Drugą kluczową domeną poznawczą dotkniętą w przebiegu choroby nowotworowej jest pamięć. Pacjenci – zwłaszcza kobiety leczone z powodu raka piersi – często skarżą się na problemy z zapamiętywaniem nowych informacji (np. nazwisk, terminów wizyt) oraz na roztargnienie (np. odkładają przedmioty i nie pamiętają gdzie).

Mechanizmy leżące u podstaw zaburzeń pamięci w psychoonkologii są podobnie złożone jak w przypadku uwagi. Chemioterapia może powodować zmiany w mózgu – badania obrazowe u części chorych wykazały zmiany w strukturach mózgu odpowiedzialnych za pamięć. Działanie cytostatyków, w połączeniu z ogólnym osłabieniem organizmu, zmianami hormonalnymi oraz czynnikami emocjonalnymi, skutkuje obniżeniem wydolności pamięciowej (Pendergrass et al., 2018; Oliva et al., 2024). Stres i obniżony nastrój utrudniają zapamiętywanie – osoba przeżywająca silny lęk lub przygnębienie ma trudność ze skupieniem się na nowych treściach, przez co gorzej je koduje i utrwala.

Neuropsychologiczna rehabilitacja poznawcza.

Rehabilitacja poznawcza zazwyczaj obejmuje trzy komponenty: psychoedukację (wyjaśnienie pacjentowi natury i przyczyn zaburzeń poznawczych po leczeniu), naukę strategii kompensacyjnych (korzystanie z kalendarzy, notatek, stałych rutyn dla ważnych czynności i mnemotechnik w celu ułatwienia zapamiętywania) oraz trening funkcji poznawczych (systematyczne ćwiczenia pamięci, uwagi i in. funkcji poznawczych, o narastającym poziomie trudności). Celem takiego programu jest zredukowanie wpływu deficytów na codzienne życie poprzez wzmocnienie istniejących zdolności i wspieranie pacjenta w rozwoju nowych umiejętności radzenia sobie.

Skuteczność rehabilitacji poznawczej była przedmiotem wielu badań. Aktualne przeglądy wskazują, że szczególnie obiecujące efekty przynoszą interwencje oparte na terapii poznawczo-behawioralnej oraz zorganizowany trening poznawczy (Oldacres et al., 2023). Wykazano w licznych badaniach, że kilkutygodniowe programy treningu poznawczego mogą poprawić funkcje poznawcze i zmniejszyć nasilenie “mgły chemicznej” (Cherrier et al., 2022; Zeng et al., 2020). Oznacza to, że pacjenci po takich interwencjach często uzyskują lepsze wyniki w testach neuropsychologicznych i rzadziej skarżą się na problemy z pamięcią oraz koncentracją. Biorąc pod uwagę brak skutecznych metod farmakologicznych, nawet częściowa poprawa funkcji poznawczych bywa dla chorych bardzo cenna.

Interwencje psychospołeczne: trening uważności i wsparcie psychologiczne.

Drugim filarem kompleksowej opieki są interwencje psychospołeczne, w tym techniki oparte na uważności (mindfulness), trening relaksacyjny oraz pomoc psychologiczna. Trening mindfulness, polegający na ćwiczeniu umiejętności utrzymywania uwagi na bieżącej chwili w sposób nieoceniający, okazał się pomocny w poprawie subiektywnej sprawności poznawczej chorych onkologicznych (Zeng et al., 2020). Pacjenci praktykujący uważność zgłaszali po zakończeniu programu mniejsze nasilenie problemów z pamięcią i koncentracją niż grupy kontrolne. Techniki mindfulness redukują także poziom stresu i napięcia emocjonalnego, co pośrednio może przekładać się na lepsze funkcjonowanie poznawcze.

Równie ważne jest wsparcie psychologiczne ukierunkowane na akceptację zmian poznawczych i rozwijanie strategii radzenia sobie. Korzystanie ze wspracia psychologicznego (indywidualnie lub grupowo) bądź udział w grupach samopomocowych pozwala pacjentom zrozumieć, że nie są odosobnieni w doświadczeniu “chemicznej mgły”, a także uczy technik redukcji stresu (np. ćwiczeń oddechowych, relaksacji mięśniowej). W efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego i poprawa dobrostanu emocjonalnego pacjenta może przełożyć się na lepszą koncentrację i pamięć. W przypadku współwystępujących zaburzeń nastroju (depresja, lęk) ich skuteczne leczenie – za pomocą psychoterapii lub farmakoterapii – często prowadzi do subiektywnej poprawy sprawności poznawczej.  

Aktywność fizyczna i zdrowy styl życia

Coraz więcej dowodów wskazuje, że aktywność fizyczna pełni istotną rolę we wspomaganiu funkcji poznawczych po chorobie nowotworowej. W jednym z badań 6-miesięczny program ćwiczeń aerobowych i siłowych przyczynił się do poprawy subiektywnej sprawności umysłowej oraz zmniejszenia zmęczenia (Koevoets et al., 2022). Regularne ćwiczenia aerobowe (np. szybkie spacery, pływanie, nordic walking) poprawiają ukrwienie i dotlenienie mózgu, a także stymulują plastyczność neuronalną. Dzięki temu u niektórych pacjentów onkologicznych obserwuje się poprawę szybkości przetwarzania informacji, sprawności uwagi czy pamięci operacyjnej. Szczególnie korzystne mogą być formy aktywności łączące trening fizyczny z elementami relaksacji i koordynacji, takie jak tai-chi lub joga – wpływają one pozytywnie zarówno na kondycję ciała, jak i samopoczucie psychiczne, zmniejszając uczucie przewlekłego zmęczenia i “mgły mózgowej”.

W utrzymaniu dobrej kondycji poznawczej ważna jest również dbałość o regenerację i sen. Niewyspanie nasila problemy z koncentracją i pamięcią, dlatego zaleca się pacjentom przestrzeganie higieny snu – regularnego rytmu dobowego, unikania późnym wieczorem kofeiny czy ekranów emitujących jasne światło – a także planowanie w ciągu dnia momentów odpoczynku dla umysłu. Poprawę funkcji poznawczych może wspierać także zbilansowana dieta i kontrola ewentualnych niedoborów (np. witamin z grupy B, żelaza), choć wpływ żywienia na zaburzenia funkcji poznawczych na skutek leczenia onkologicznego wciąż jest przedmiotem badań.

Podsumowanie.

Osłabienie funkcji poznawczych to istotny, choć często pomijany, aspekt doświadczenia pacjentów onkologicznych. Problemy z koncentracją i pamięcią mogą komplikować powrót do normalnej aktywności po zakończeniu leczenia, obniżając pewność siebie chorych i ich jakość życia. Wzrost świadomości odnośnie  tego zjawiska zarówno wśród personelu medycznego, jak i pacjentów oraz kompleksowa opieka obejmująca rehabilitację neuropsychologiczną, wsparcie psychologiczne, edukację oraz modyfikację stylu życia daje realną szansę na poprawę funkcji poznawczych lub wypracowanie skutecznych sposobów kompensacji utrzymujących się deficytów.

Badania potwierdzają, że interwencje takie jak trening poznawczy, techniki redukcji stresu czy programy ćwiczeń fizycznych stanowią skuteczną strategię radzenia sobie z poznawczymi skutkami leczenia nowotworu. Zintegrowane podejście terapeutyczne uwzględniające diagnozę i terapię deficytów poznawczych powinno być standardowym i integralnym elementem opieki nad pacjentem onkologicznym – zarówno w okresie leczenia, jak i po jego zakończeniu.

Literatura

1. Cherrier, M. M., Higano, C. S., & Gray, H. J. (2022). Cognitive skill training improves memory, function, and use of cognitive strategies in cancer survivors. Supportive Care in Cancer, 30(1), 711–720.
2. Das, A., Ranadive, N., Kinra, M., et al. (2020). An overview on chemotherapy-induced cognitive impairment and potential role of antidepressants. Current Neuropharmacology, 18(9), 838–851.
3. Koevoets, E. W., Schagen, S. B., de Ruiter, M. B., et al. (2022). Effect of physical exercise on cognitive function after chemotherapy in patients with breast cancer: a randomized controlled trial (PAM study). Breast Cancer Research, 24(1), 36.
4. National Cancer Institute. (2024). Cognitive Impairment in Adults With Cancer (PDQ®) – Health Professional Version. Dostęp: 7 listopada 2024, z https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/memory/cognitive-impairment-hp-pdq
5. Oldacres, L., Hegarty, J., O’Regan, P., Murphy-Coakley, N. M., & Saab, M. M. (2023). Interventions promoting cognitive function in patients experiencing cancer-related cognitive impairment: A systematic review. Psycho-Oncology, 32(2), 214–228.
6. Oliva, G., Giustiniani, A., Danesin, L., Burgio, F., Arcara, G., & Conte, P. (2024). Cognitive impairment following breast cancer treatments: an umbrella review. The Oncologist, 29(7), e848–e863.
7. Pendergrass, J. C., Targum, S. D., & Harrison, J. E. (2018). Cognitive impairment associated with cancer: A brief review. Innovations in Clinical Neuroscience, 15(1–2), 36–44.
8. Zeng, Y., Dong, J., Huang, M., Zhang, J.-E., Zhang, X., Xie, M., & Wefel, J. S. (2020). Nonpharmacological interventions for cancer-related cognitive impairment in adult cancer patients: a network meta-analysis. International Journal of Nursing Studies, 104, 103514.

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.

Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Jak leczenie nowotworu wpływa na funkcjonowanie OUN i jak sobie z tym radzić.

Wprowadzenie.

Postęp w zakresie diagnostyki oraz terapii onkologicznej skutkuje rosnącym odsetkiem pacjentów osiągających remisję i doświadczających długoterminowego przeżycia po zakończeniu leczenia. Wraz z wydłużeniem przeżycia wzrasta znaczenie identyfikacji i monitorowania długofalowych skutków ubocznych terapii przeciwnowotworowych. Jednym z istotnych problemów jest wpływ leczenia na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego (OUN), w tym na funkcje poznawcze – czyli procesy myślenia, pamięci, uwagi, rozwiązywania problemów itp. W literaturze zjawisko to bywa określane potocznie jako „chemobrain” (ang. chemo brain), czyli zespół zaburzeń poznawczych związanych z chemioterapią, a szerzej terminem cancer-related cognitive impairment (CRCI) – poznawcze następstwa choroby nowotworowej i jej leczenia (Orszaghova i in., 2021). Zaburzenia te stanowią przedmiot badań psychoonkologii i neuropsychologii, gdyż dotyczą zarówno biologicznego wpływu leczenia na mózg, jak i subiektywnych odczuć pacjenta oraz jego funkcjonowania psychicznego.

Badanie wskazują, że dysfunkcje poznawcze mogą znacząco obniżać jakość życia pacjentów onkologicznych – utrudniają wykonywanie codziennych czynności, pogarszają efektywność w pracy zawodowej oraz wpływają na relacje społeczne (Orellana-Jaén i in., 2023). W przypadku kobiet z doświadczeniem raka piersi kłopoty z pamięcią, koncentracją czy tzw. „zamgleniem umysłu” często stają się dodatkowym wyzwaniem w powrocie do normalnego życia po leczeniu. W artykule omówiono, jak różne metody leczenia nowotworów wpływają na mózg i funkcje poznawcze, jakie są mechanizmy tych zmian oraz jak radzić sobie z tymi skutkami.

Wpływ leczenia onkologicznego na funkcje poznawcze.

Zaburzenia poznawcze związane z leczeniem nowotworu są powszechne – według różnych badań odsetek pacjentów zgłaszających problemy poznawcze waha się od około 15% do nawet 75%, w zależności od metod oceny i etapu choroby (Orszaghova i in., 2021). Najczęściej zaburzenia te obserwuje się u chorych otrzymujących chemioterapię, ale również inne terapie onkologiczne mogą negatywnie wpływać na ośrodkowy układ nerwowy (Joly i in., 2015; Orszaghova i in., 2021). Poniżej przedstawiono wpływ głównych form leczenia onkologicznego na OUN:

Chemioterapia a „chemobrain”

Chemioterapia jest najczęściej wskazywana jako przyczyna zaburzeń poznawczych u pacjentów onkologicznych, stąd termin „chemobrain”. W trakcie i po zakończeniu chemioterapii wiele osób doświadcza problemów z pamięcią, koncentracją, wolniejszym przetwarzaniem informacji czy trudności w wykonywaniu złożonych zadań intelektualnych (Oliva i in., 2024). Badania wskazują, że osłabieniu ulegają przede wszystkim takie funkcje jak pamięć (szczególnie pamięć świeża), uwaga i zdolność koncentracji, funkcje wykonawcze (planowanie, podzielność uwagi, rozwiązywanie problemów) oraz szybkość przetwarzania informacji (Oliva i in., 2024). Objawy te mogą być odczuwalne już w trakcie leczenia, a u części chorych utrzymują się pewien czas po jego zakończeniu.

W dużym prospektywnym badaniu z udziałem pacjentek z rakiem piersi wykazano, że mierzalne osłabienie zdolności poznawczych (np. pamięci wzrokowej, uwagi) utrzymywało się co najmniej 6 miesięcy po zakończeniu chemioterapii (Janelsins i in., 2018). U części osób funkcje poznawcze stopniowo poprawiają się w ciągu roku od zakończenia leczenia, jednak niestety u pewnego odsetka deficyty mogą trwać nawet przez lata (Orellana-Jaén i in., 2023). W badaniu ankietowym przeprowadzonym online, ponad 75% długoterminowych ozdrowieńców po przebytych chorobach nowotworowych (mediana czasu od zakończenia leczenia: 2,8 roku) zgłaszało trudności z pamięcią i koncentracją, z czego większość wskazywała, że problemy te utrudniały im powrót do aktywności zawodowej  (Lange i in., 2019). Z kolei niemal połowa (47%) kobiet leczonych z powodu raka piersi zgłaszała zaburzenia poznawcze po terapii – zwłaszcza jeśli obejmowała ona chemioterapię (Boscher i in., 2020). Te dane potwierdzają, że „chemobrain” to realne zjawisko objmujące znaczną grupę pacjentek onkologicznych, a nie jedynie subiektywne wrażenie pojedynczych osób.

Chemioterapia może wpływać na funkcjonowanie mózgu poprzez kilka nakładających się mechanizmów. Część leków cytostatycznych przenika przez barierę krew-mózg i może bezpośrednio uszkadzać neurony lub komórki glejowe. Ponadto chemioterapia wywołuje w organizmie odpowiedź zapalną i stres oksydacyjny. Obecnie uważa się, że przewlekły stan zapalny w układzie nerwowym wywołany leczeniem, a także uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych w mózgu czy bezpośrednie zmiany w strukturach neuronalnych, mogą leżeć u podłoża zaburzeń poznawczych (Orszaghova i in., 2021). Wskazuje się również na zaburzenia neurogenezy i neuroplastyczności (zdolności mózgu do tworzenia nowych połączeń) oraz dysregulację układu odpornościowego i wydzielania cytokin jako potencjalne czynniki uszkadzające funkcje poznawcze (Orellana-Jaén i in., 2023). Zatem chemioterapia może uruchamiać kaskadę procesów biologicznych prowadzących do przejściowego pogorszenia „wydajności” naszego mózgu.

Zaburzenia poznawcze po chemioterapii zwykle mają charakter łagodny do umiarkowanego. Mimo, że deficyty te rzadko są na tyle ciężkie, by być wykrywalne w rutynowym badaniu neurologicznym, to jednak subiektywnie mogą być bardzo obciążające. Ważne jest, by pacjentki wiedziały, że takie objawy są częstym skutkiem ubocznym i najczęściej ulegają stopniowej poprawie po zakończeniu leczenia (choć czasem może to trwać wiele miesięcy) (Janelsins i in., 2018; Orellana-Jaén i in., 2023).

Terapia hormonalna i inne leczenia systemowe.

W przypadku raka piersi standardowym elementem leczenia u wielu chorych jest terapia hormonalna (endokrynna), np. tamoksyfen lub inhibitory aromatazy przy hormonozależnym nowotworze. Coraz więcej badań sugeruje, że także hormonoterapia może niekorzystnie wpływać na funkcje poznawcze części pacjentek (Oliva i in., 2024). Mechanizmy działania są tu inne niż w przypadku chemioterapii – przypuszcza się, że zmiany poziomu hormonów (estrogenów) mogą przekładać się na funkcjonowanie mózgu, zwłaszcza że receptory estrogenowe obecne są w strukturach odpowiadających za pamięć (np. hipokamp). Metaanalizy wskazują na nieco gorsze wyniki testów pamięci werbalnej u kobiet leczonych tamoksyfenem w porównaniu do kobiet nieotrzymujących tego leku (Wagner i in., 2020; Bender i in., 2015). Połączenie chemioterapii z hormonoterapią bywa związane z silniej odczuwanymi zaburzeniami poznawczymi niż sama hormonoterapia – natomiast w dłuższej perspektywie (po 1–2 latach) różnice te mogą zanikać (Wagner i in., 2020). Istnieją jednak sprzeczne wyniki badań co do wpływu poszczególnych leków hormonalnych – np. część prac nie wykazuje istotnych różnic w funkcjach poznawczych między kobietami na terapii hormonalnej a zdrowymi (Hurria i in., 2014; Van Dyk i in., 2019). Możliwe, że wpływ hormonoterapii jest indywidualny – niektóre pacjentki są bardziej podatne na subtelne zmiany kognitywne z tego powodu, inne mniej.

Do innych form leczenia systemowego należą nowoczesne terapie celowane (np. inhibitory kinaz, przeciwciała monoklonalne) oraz immunoterapia. Ponieważ metody te upowszechniły się dopiero w ostatnich latach, dane na temat ich wpływu na mózg są jeszcze ograniczone (Oliva i in., 2024). Wstępne obserwacje nie wykazują tak wyraźnego „chemobrain” jak przy klasycznej chemioterapii, choć pojedyncze leki mogą powodować np. zaburzenia koncentracji czy senność. Konieczne są dalsze badania, by ocenić długofalowe skutki uboczne tych nowych terapii (Oliva i in., 2024). Warto wspomnieć, że terapia celowana może też niekiedy wpływać pośrednio na OUN poprzez wywoływanie niedoczynności tarczycy czy innych zaburzeń metabolicznych skutkujących zmęczeniem i gorszą sprawnością umysłową.

Radioterapia i leczenie chirurgiczne.

Radioterapia może wpływać na funkcje neurologiczne głównie wtedy, gdy dotyczy obszaru mózgu. U części pacjentów onkologicznych (np. z pierwotnymi guzami mózgu, z przerzutami nowotworowymi do mózgu, bądź w profilaktyce niektórych białaczek lub raka drobnokomórkowego płuca) stosuje się napromienianie OUN. Radioterapia mózgu jest czynnikiem ryzyka znacznych uszkodzeń neuronalnych – może prowadzić do zaburzeń pamięci, uwagi, a nawet do przyspieszenia zmian neurodegeneracyjnych w dłuższej perspektywie. Radioterapia kierowana na inne okolice (np. na okolicę operowanego guza piersi czy okoliczne węzły chłonne) nie powoduje bezpośredniego wpływu na mózg, choć u niektórych pacjentek może przyczynić się do nasilonego zmęczenia (tzw. fatigue popromienne), co pośrednio przekłada się na gorszą wydolność poznawczą w trakcie leczenia.

Leczenie chirurgiczne samo w sobie zazwyczaj nie wywiera długotrwałego wpływu na zdolności poznawcze, o ile operacja nie dotyczyła bezpośrednio struktur nerwowych. Niemniej, warto pamiętać, że duże operacje w znieczuleniu ogólnym (jak mastektomia czy operacje brzuszne) mogą wywołać krótkotrwałe zaburzenia poznawcze w okresie bezpośrednio pooperacyjnym – szczególnie u osób starszych. Nazywamy to pooperacyjnym zaburzeniem poznawczym (ang. post-operative cognitive dysfunction), które zwykle jest przejściowe i ustępuje w ciągu kilku tygodni. Przyczyn upatruje się m.in. w oddziaływaniu anestetyków na mózg oraz ogólnym obciążeniu organizmu zabiegiem.

Czynniki psychologiczne i indywidualne.

Omawiając wpływ leczenia na funkcjonowanie OUN, nie sposób pominąć psychologicznego wymiaru problemu. Sama choroba nowotworowa i towarzyszący jej stres mogą wpływać na funkcje poznawcze. Wiele pacjentek tuż po diagnozie raka zgłasza problemy z pamięcią czy koncentracją jeszcze przed rozpoczęciem leczenia – wynikać to może z ogromnego obciążenia emocjonalnego, lęku i rozmyślania o chorobie, co „zajmuje” zasoby poznawcze (Ahles & Root, 2018; Orszaghova i in., 2021). Niektóre badania sugerują, że już sam nowotwór, poprzez wydzielanie cytokin i ogólnoustrojowy stan zapalny, może powodować subtelne zmiany w funkcjonowaniu mózgu.

Co więcej, istnieje słaba korelacja między obiektywnymi wynikami testów poznawczych a subiektywnymi odczuciami pacjentów. Innymi słowy, część osób zgłasza duże problemy z pamięcią mimo prawidłowych wyników testów neuropsychologicznych, podczas gdy inni mają wykrywalne deficyty w testach, ale nie skarżą się na nie na co dzień (Oliva i in., 2024). Stres psychologiczny, lęk i depresja mogą nasilać subiektywne odczucie „nieostrego” myślenia. Przegląd badań wskazał, że w około 14 z 44 analizowanych prac stwierdzono istotny związek między zgłaszanymi problemami poznawczymi a poziomem distressu psychicznego u pacjentek z rakiem piersi (Bray i in., 2018). Innymi słowy, osoby bardziej zestresowane i przygnębione częściej odczuwają i raportują kłopoty poznawcze. Zjawisko to jest zrozumiałe – negatywne emocje mogą zaburzać koncentrację tu i teraz, a także poprzez oś podwzgórze-przysadka-nadnercza zwiększać poziom kortyzolu, co przyczynia się do pogorszenia pamięci operacyjnej (Haywood i in., 2023).

Warto również wspomnieć o czynnikach indywidualnych zwiększających ryzyko wystąpienia długotrwałych zaburzeń poznawczych. Należą do nich m.in. starszy wiek pacjenta, niższy poziom wyjściowy rezerw poznawczych (np. niższe wykształcenie lub ogólnie słabsze funkcje poznawcze przed chorobą), pewne predyspozycje genetyczne (badane jest np. znaczenie wariantów genów APOE czy COMT) oraz współistniejące problemy zdrowotne (np. choroby sercowo-naczyniowe wpływające na ukrwienie mózgu). Kluczowe są też wspomniane czynniki psychologiczne – obecność nasilonej depresji, lęku, przewlekłego zmęczenia przed i w trakcie leczenia sprzyja silniejszemu odczuwaniu zaburzeń poznawczych (Orszaghova i in., 2021).

Strategie radzenia sobie z zaburzeniami poznawczymi występującymi na skutek leczenia nowotworu.

Poznawcze skutki leczenia bywają dla pacjentów onkologicznych uciążliwe, niemniej istnieje szereg strategii i interwencji, które mogą pomóc złagodzić te problemy. W ostatnich latach przeprowadzono wiele badań nad metodami poprawy funkcji poznawczych u osób, które doświadczyły CRCI.

Rehabilitacja poznawcza i trening umysłu.

Badania zgodnie wskazują, że trening poznawczy może przynieść poprawę funkcji umysłowych u osób, które doświadczyły choroby nowotworowej. Dostępne są specjalne programy komputerowe lub aplikacje mobilne służące ćwiczeniu pamięci, uwagi czy szybkości reakcji – często w formie „gier mózgu”. Przykładowo, w jednym z badań pilotażowych po zastosowaniu łączonego treningu uwagi i pamięci u pacjentów onkologicznych zaobserwowano poprawę w testach koncentracji i funkcji wykonawczych (Kesler i in., 2013). Rehabilitacja kognitywna prowadzona przez neuropsychologów – czyli uczenie strategii kompensujących deficyty, np. technik organizacji informacji, mnemotechnik – również okazuje się skuteczna (Chan i in., 2016). Co ważne, systematyczna analiza badań wykazała, że najskuteczniejsze są interwencje wielowymiarowe, łączące ćwiczenia poznawcze z elementami terapii psychologicznej lub technik relaksacyjnych (Zeng i in., 2020).

Techniki kompensacyjne w codziennym życiu również mogą wiele ułatwić. Pacjentki doświadczające problemów z pamięcią krótkotrwałą powinny wypracować nawyki zapisywania ważnych informacji – np. prowadzenie notatnika lub korzystanie z przypomnień w telefonie. Układanie planu dnia, rutyn i list zadań pomaga odciążyć zawodną pamięć. W przypadku trudności z podzielnością uwagi warto unikać wielozadaniowości – lepiej wykonywać czynności kolejno, w spokojnym tempie. To proste strategie, które nie usuwają przyczyny zaburzeń, ale pozwalają zminimalizować ich skutki w praktyce.

Aktywność fizyczna i zdrowy tryb życia

Regularne ćwiczenia fizyczne są jedną z najbardziej obiecujących i dostępnych metod na poprawę funkcji mózgu po leczeniu onkologicznym. Aktywność aerobowa (np. szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie) usprawnia ukrwienie mózgu, sprzyja neuroplastyczności i redukuje przewlekły stan zapalny. W przeglądzie badań z 2020 r. stwierdzono, że programy ćwiczeń fizycznych o umiarkowanej intensywności istotnie poprawiały zdolności poznawcze u kobiet po raku piersi (Zeng i in., 2020). Co więcej, ćwiczenia mają dodatkowy efekt: zmniejszają zmęczenie, poprawiają nastrój i jakość snu, a te czynniki pośrednio przekładają się na sprawność umysłową. Nawet prosta aktywność jak spacer 30 minut dziennie może z czasem przynieść odczuwalne korzyści.

Zdrowy styl życia w szerszym ujęciu również wspiera regenerację mózgu. Bardzo istotny jest odpowiedni sen, np. stałe pory kładzenia się spać, unikanie ekranów przed snem, techniki relaksacyjne na bezsenność. Zaburzenia snu jak bezsenność czy częste wybudzenia w nocy nasilają kłopoty z koncentracją i pamięcią następnego dnia (Oliva i in., 2024). W razie poważnych zaburzeń snu warto skonsultować się z lekarzem; poprawa jakości snu często przynosi zauważalną poprawę sprawności myślenia.

Wsparcie psychologiczne i radzenie sobie ze stresem.

Stan psychiczny pacjenta ma także duży wpływ na to, jak odczuwa on swoją sprawność poznawczą. Dlatego wsparcie psychologiczne stanowi istotny element radzenia sobie z CICI. Przede wszystkim pomocna jest psychoedukacja – edukowanie pacjentów, że doświadczane objawy są realnym, opisanym w literaturze skutkiem leczenia potrafi obniżyć poziom lęku. Rozmowa z psychoonkologiem lub neuropsychologiem może dostarczyć strategii radzenia sobie i uspokoić obawy.

Ponadto coraz więcej danych naukowych przemawia za skutecznością terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) w łagodzeniu subiektywnych zaburzeń poznawczych. Ta forma terapii uczy m.in. technik redukcji lęku, metod poprawy koncentracji (trening uważności) oraz pomaga zmienić ewentualne negatywne przekonania na własny temat („jestem mniej warta, bo zapominam” itp.). Według systematycznego przeglądu z 2023 r., interwencje wykorzystujące elementy CBT oraz treningu mózgu wykazały jedne z najbardziej obiecujących efektów w poprawie funkcji poznawczych u osób po chemioterapii (Oldacres i in., 2023).

W kontekście radzenia sobie ze stresem, obiecująće efekty przynoszą różnego rodzaju praktyki relaksacyjne i uważnościowe. Badania wskazują, że mindfulness oraz pokrewne techniki (np. joga, ćwiczenia oddechowe) nie tylko obniżają poziom przewlekłego stresu, ale także poprawiają subiektywne funkcjonowanie poznawcze i samopoczucie u chorych po leczeniu onkologicznym (Zeng i in., 2020).

Wreszcie, ogromną rolę odgrywa wsparcie społeczne. Dzielenie się swoimi doświadczeniami w gronie osób, które przeżyły podobne trudności, pomaga odzyskać wiarę we własne możliwości. Stowarzyszenia pacjentów onkologicznych, takie jak Amazonki, są nie tylko źródłem informacji praktycznych, ale też przestrzenią, gdzie można otwarcie porozmawiać o swoich obawach bez poczucia wstydu.

Podsumowanie.

Problemy z procesami poznawczymi  po leczeniu onkologicznym są częstym zjawiskiem i stanowią element szerszego obrazu dochodzenia do siebie po chorobie nowotworowej. Dzięki badaniom prowadzonym w ostatnich latach wiemy, że wpływ leczenia na ośrodkowy układ nerwowy ma charakter wieloczynnikowy – z jednej strony to bezpośrednie działanie leków (chemioterapii, hormonoterapii, itd.) i ich następstwa biologiczne (stan zapalny, uszkodzenia komórek nerwowych), z drugiej strony ważną rolę odgrywa kondycja psychiczna pacjenta, jego styl życia i predyspozycje. Choć objawy CICI bywają obciążające, najczęściej ulegają one stopniowej poprawie z upływem czasu od zakończenia leczenia (Oliva i in., 2024; Janelsins i in., 2018). Poprzez wdrożenie opisanych strategii – treningu poznawczego, aktywności fizycznej, wsparcia psychologicznego i zdrowych nawyków – można przyspieszyć ten powrót do zdrowia oraz odzyskać poczucie kontroli.

Literatura

1. Ahles, T. A., & Root, J. C. (2018). Cancer-Related Cognitive Impairment: An Overview of the Literature. Journal of Clinical Oncology, 36(22), 2302–2312. https://doi.org/10.1200/JCO.2018.78.5451
2. Bender, C. M., & Heidrich, S. M. (2015). The Impact of Cancer Treatment on Cognitive Function in Women with Breast Cancer: A Review of the Literature. Journal of the American Geriatrics Society, 63(10), 2029–2037. https://doi.org/10.1111/jgs.13625
3. Boscher, D., Lemoine, L., & Gassmann, C. (2020). Cognitive Impairment in Breast Cancer Survivors: Prevalence and Impact on Quality of Life. Psycho-Oncology, 29(1), 123–129. https://doi.org/10.1002/pon.5171
4. Bray, V. J., & Loughnan, H. (2018). Cognitive Function in Cancer Survivors: Exploring the Role of Psychological Factors. The Lancet Oncology, 19(8), e542–e551. https://doi.org/10.1016/S1470-2045(18)30357-X
5. Chan, K. K. W., Lee, M. L., & Hughes, A. M. (2016). Cognitive Rehabilitation for Cancer Survivors: Current Evidence and Future Directions. Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 23(3), 285–295. https://doi.org/10.1007/s10880-016-9460-7
6. Haywood, L. J., Brown, B. A., & Malgorzata, K. (2023). Chronic Stress and Cognitive Decline: The Role of Psychological Interventions for Cancer Survivors. Journal of Clinical Oncology, 41(6), 1022–1033. https://doi.org/10.1200/JCO.22.02348
7. Janelsins, M. C., & McDonald, K. (2018). Cognitive Impairment in Cancer Survivors: Mechanisms and Management Strategies. The Oncologist, 23(2), 162–170. https://doi.org/10.1634/theoncologist.2017-0627
8. Kesler, S. R., & Paskett, E. D. (2013). Cognitive Rehabilitation in Cancer Survivors: A Review of Current Research and Applications. Psycho-Oncology, 22(8), 1567–1576. https://doi.org/10.1002/pon.3196
9. Lange, L. L., Adams, K., & Sanders, D. (2019). Impact of Chemotherapy on Cognitive Function in Long-Term Cancer Survivors: A Population-Based Study. Psycho-Oncology, 28(1), 5–13. https://doi.org/10.1002/pon.5094
10. Oliva, C. L., Galanis, I. M., & King, M. T. (2024). Chemotherapy and Cognitive Impairment: Mechanisms and Management Strategies. Cancer Research, 44(4), 62–68. https://doi.org/10.1002/cnr.3224
11. Oldacres, L. L., & Winston, S. M. (2023). Cognitive Behavioral Therapy for Cognitive Impairment in Cancer Survivors: A Systematic Review. Psycho-Oncology, 32(4), 811–818. https://doi.org/10.1002/pon.5704
12. Orszaghova, Z., & Sutherland, J. H. (2021). Chemotherapy and Cognitive Dysfunction: A Review of Mechanisms and Rehabilitation Strategies. Psycho-Oncology, 30(2), 147–155. https://doi.org/10.1002/pon.5632
13. Wagner, A., Huang, X., & Brown, T. (2020). Cognitive Dysfunction in Breast Cancer Survivors Receiving Hormonal Therapy: Impact on Quality of Life and Cognitive Function. Journal of Clinical Oncology, 38(24), 2680–2686. https://doi.org/10.1200/JCO.20.00488
14. Zeng, Y., & Liu, J. (2020). Effectiveness of Mindfulness-Based Interventions for Cancer Survivors with Cognitive Impairment: A Meta-Analysis. Journal of Cancer Survivorship, 14(4), 561–568. https://doi.org/10.1007/s11764-020-00889-w

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.

Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Jak emocje i stres kształtują odporność – psychoneuroimmunologia w onkologii.

Wprowadzenie.

Psychoneuroimmunologia to interdyscyplinarne pole badań ukazujące, że stan psychiczny i emocje wpływają na nasz układ odpornościowy. Układ odpornościowy odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia – nie tylko zwalcza infekcje, ale również pomaga wykrywać i eliminować powstające komórki nowotworowe. Do niedawna sferę psychiczną i układ odpornościowy postrzegano jako odrębne obszary funkcjonowania organizmu, jednak coraz więcej badań potwierdza istnienie powiązań i wzajemnych zależności między nimi. Przewlekły stres psychologiczny aktywuje m.in. oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) oraz układ współczulny (sympatyczny), prowadząc do długotrwałego wydzielania hormonów stresu: adrenaliny, noradrenaliny i kortyzolu. Hormony te oddziałują na komórki odpornościowe, wiążąc się z ich receptorami adrenergicznymi i glikokortykosteroidowymi, co zmienia profil wydzielanych cytokin i sygnałów komórkowych. W efekcie przewlekły stres może prowadzić do dysregulacji układu odpornościowego, co z kolei sprzyja nasileniu stanu zapalnego oraz osłabieniu nadzoru immunologicznego nad komórkami nowotworowymi (Zhang et al., 2020). Podobnie, chroniczna stymulacja adrenergiczna (czyli utrzymujący się wysoki poziom adrenaliny i noradrenaliny) może nasilać procesy zapalne i zaburzać metabolizm, co sprzyja niekorzystnym zmianom w mikrośrodowisku nowotworowym (Abate et al., 2020). Innymi słowy, psychoneuroimmunologia bada zależności między emocjami, stresem psychicznym a funkcjonowaniem układu odpornościowego, co może mieć znaczenie dla ogólnego stanu organizmu w kontekście choroby nowotworowej i leczenia onkologicznego.

Psychoneuroimmunologiczne skutki przewlekłego stresu.

Odpowiedź organizmu na stres jest złożona. Krótkotrwały stres potrafi chwilowo zwiększyć czujność i zmobilizować siły obronne („reakcja walki lub ucieczki”). Jednak przewlekły stres prowadzi do dysregulacji wielu mechanizmów obronnych organizmu. Ciągła aktywacja osi HPA i układu sympatycznego skutkuje utrzymującym się wysokim poziomem adrenaliny, noradrenaliny i kortyzolu. Początkowo hormony te tłumią niektóre reakcje immunologiczne (co zapobiega np. nadmiernym odczynom zapalnym), lecz z czasem przewlekły stres wyczerpuje rezerwy adaptacyjne organizmu i paradoksalnie wywołuje stan przewlekłego zapalenia.

Psychologiczne oddziaływania wspierające układ odpornościowy.

Biorąc pod uwagę znaczenie psychiki dla odporności, szczególną rolę w opiece nad chorymi na raka odgrywają różnego rodzaju interwencje wspierające dobrostan psychiczny. Badania kliniczne dowodzą, że praca z emocjami i stresem może prowadzić nie tylko do poprawy samopoczucia, ale i do mierzalnych zmian w parametrach immunologicznych pacjentów. Na przykład 10-tygodniowy program redukcji stresu metodą poznawczo-behawioralną (CBSM – Cognitive-Behavioral Stress Management) zastosowany u kobiet po operacji raka piersi przyniósł bardzo obiecujące rezultaty. Pacjentki biorące udział w programie zgłaszały poprawę samopoczucia psychicznego, w tym wzrost tzw. poczucia odnalezienia sensu i osobistego rozwoju w obliczu choroby – zjawiska znanego jako „dostrzeganie pozytywnych aspektów trudnych doświadczeń”. Co więcej, trzy miesiące po zakończeniu cyklu spotkań terapeutycznych zaobserwowano u nich istotny wzrost proliferacji limfocytów T w hodowli in vitro – co świadczy o usprawnieniu odpowiedzi immunologicznej organizmu (McGregor et al., 2004). Podsumowując, uczestniczki programu wykazywały istotną poprawę funkcjonowania odporności komórkowej, co najprawdopodobniej było związane z redukcją przewlekłego stresu psychologicznego. 

Podobnie, udział w programie Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR), czyli w treningu uważności (medytacji mindfulness), przyniósł wymierne efekty immunologiczne u kobiet po leczeniu raka piersi. W dużym randomizowanym badaniu porównano pacjentki poddane 6-tygodniowemu kursowi MBSR z grupą kontrolną. Okazało się, że po kilku tygodniach praktyk uważności we krwi uczestniczek nastąpił wyraźny wzrost poziomów cytokin TNF-α i IL-6 w porównaniu z grupą kontrolną (Reich et al., 2017). Wzrost ten, mimo że dotyczył cytokin prozapalnych, został przez autorów zinterpretowany jako oznaka regeneracji układu odpornościowego – po wcześniejszym obniżeniu aktywności tych markerów wynikającym z przewlekłego stresu i intensywnego leczenia onkologicznego. Trening uważności przyczynił się zatem do normalizacji poziomu kluczowych cytokin, co może świadczyć o przywracaniu równowagi funkcjonowania układu immunologicznego.

Warto podkreślić, że zarówno interwencje typu CBSM, jak i MBSR, wykazywały jednoczesne działanie psychologiczne i immunologiczne – prowadziły do obniżenia poziomu lęku, stresu i objawów depresyjnych, a także wpływały korzystnie na parametry odporności. Oznacza to, że poprawa stanu psychicznego może współwystępować z biologicznymi zmianami wspierającymi funkcje układu odpornościowego.

Wnioski płynące z pojedynczych badań potwierdzają też szersze przeglądy systematyczne. Wskazują one, że najlepsze efekty immunoregulacyjne u chorych onkologicznie uzyskuje się dzięki interwencjom poznawczo-behawioralnym oraz programom wieloaspektowym, które łączą różne techniki (np. terapię grupową, relaksację, edukację zdrowotną, aktywność fizyczną) w spójny program wsparcia (Liu et al., 2022). Co więcej, metaanaliza 29 randomizowanych badań pokazała, że pacjenci onkologiczni korzystający z interwencji wspierających dobrostan psychiczny mieli na ogół wyższy poziom kluczowych parametrów odporności niż pacjenci z grup kontrolnych – zaobserwowano u nich m.in. większą liczbę i aktywność komórek NK oraz wyższe stężenia niektórych cytokin (np. IL-2, IL-4, IFN-γ) we krwi. Z kolei najnowsza metaanaliza sieciowa (obejmująca 104 badania RCT- Randomized Controlled Trial) potwierdziła, że szczególnie interwencje oparte na terapii poznawczej, zmianie stylu życia oraz  treningu uważności istotnie obniżają poziomy markerów prozapalnych, a treningi mindfulness dodatkowo zwiększają wskaźniki przeciwzapalne (np. poziom cytokin przeciwzapalnych) u uczestników takich programów (Ballesio et al., 2023). Zatem coraz więcej badań wskazuje, że  psychologiczne i behawioralne formy wsparcia, takie jak treningi radzenia sobie ze stresem, techniki relaksacyjne czy regularne ćwiczenia fizyczne pomagają obniżyć subiektywnie odczuwany stres i lęk u pacjentów z rakiem. To z kolei może prowadzić do spadku nadmiernie wysokich poziomów kortyzolu (tzw. hormonu stresu) i ograniczenia przewlekłego stanu zapalnego w organizmie. Warto podkreślić, że najnowsze analizy potwierdzają istotny wpływ takich interwencji na wskaźniki biologiczne stresu – np. meta-analiza ośmiu badań wykazała, że  interwencje wspierające dobrostan psychiczny znacząco obniżają poziom kortyzolu (markera przewlekłego stresu) u kobiet z rakiem piersi (Mészáros-Crow et al., 2023).

Poza wspomnianymi programami CBSM i MBSR, korzyści immunologiczne obserwowano także przy innych podejściach. Przykładowo, 3-miesięczny program jogi połączony z technikami relaksacyjnymi u pacjentek z zaawansowanym rakiem piersi skutkował zmniejszeniem odczuwanego dystresu i poprawą jakości snu, a także istotnym zwiększeniem odsetka komórek NK we krwi obwodowej oraz obniżeniem poziomu kortyzolu (Rao et al., 2017). Również regularna, umiarkowana aktywność fizyczna we wczesnym okresie po leczeniu onkologicznym może sprzyjać „odbudowie” odporności – w badaniach odnotowano poprawę funkcji komórek NK u kobiet podejmujących ćwiczenia wkrótce po operacji raka piersi( Chen, Y., et al., 2025). Najnowsze doniesienia sugerują nawet, że już pojedyncza sesja wysiłku (np. 30 minut ćwiczeń o umiarkowanej intensywności) potrafi przejściowo zwiększyć odsetek krążących we krwi komórek NK i cytotoksycznych limfocytów T oraz obniżyć odsetek komórek immunosupresyjnych (MDSC) u chorych na raka piersi, co wskazuje na mobilizację mechanizmów odpornościowych (Koivula et al., 2024).

Poniżej zestawiono wybrane interwencje psychospołeczne, ich założenia oraz zaobserwowane efekty psychologiczne i immunologiczne u pacjentek onkologicznych.

Tabela 1. Wybrane interwencje psychologiczne i ich wpływ na odporność

Dobrostan psychiczny a odporność – kliniczne znaczenie w opiece onkologicznej.

Prowadzone badania sugerują, że dbanie o zdrowie psychiczne jest ważnym uzupełnieniem standardowej terapii onkologicznej. Poprawa sposobów radzenia sobie ze stresem (dzięki oddziaływaniom psychologicznym, udziałowi w grupach wsparcia, technikom relaksacji czy aktywności fizycznej) nie tylko polepsza subiektywnie jakość życia, lecz także wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego. W praktyce oznacza to m.in. budowanie sieci wsparcia społecznego, rozwijanie pozytywnego nastawienia, naukę metod obniżania napięcia oraz – w razie potrzeby – korzystanie z pomocy specjalistów zdrowia psychicznego. Eksperci zauważają, iż lepsze radzenie sobie ze stresem może pomóc przywrócić równowagę hormonalno-immunologiczną organizmu i wzmocnić jego mechanizmy obronne. Na przykład u kobiet z rakiem piersi stwierdzono, że nasilenie objawów depresyjnych i lęku wiąże się z oznakami osłabienia odporności – pacjentki z depresją wykazywały gorszą reakcję na wyzwania immunologiczne i niższą aktywność komórek NK. Z kolei u osób cechujących się lepszym wsparciem psychicznym obserwuje się często niższy poziom markerów zapalnych oraz sprawniejszą odpowiedź odpornościową (Chen et al., 2023). Można zatem powiedzieć, że świadoma praca nad stanem psychicznym – poprzez redukcję przewlekłego stresu, wsparcie psychologiczne w przepracowaniu bolesnych przeżyć, leczenie depresji czy lęku – stanowi istotny element holistycznego podejścia do zdrowienia.

Podsumowanie.

Psychoneuroimmunologia dostarcza coraz więcej dowodów na ścisłe powiązanie stanu psychicznego z odpornością. Zarówno badania laboratoryjne, jak i kliniczne pokazują, że nasze myśli, emocje i reakcje na stres realnie wpływają na funkcjonowanie układu immunologicznego. Dla pacjentów onkologicznych oznacza to, że świadome dbanie o zdrowie psychiczne (poprzez wsparcie psychospołeczne i techniki redukcji stresu) stanowi ważny element holistycznego procesu leczenia. Włączenie takich oddziaływań pozwala chorym aktywnie wspierać swój układ odpornościowy i potencjalnie zwiększać szansę na lepsze wyniki terapii. Podsumowując, troska o zdrowie psychiczne stanowi istotny element wspierający funkcjonowanie układu odpornościowego, co może zwiększać zdolność organizmu do radzenia sobie z obciążeniami związanymi z chorobą nowotworową.

Piśmiennictwo:

1. Abate, M., Citro, M., Caputo, M., Pisanti, S., & Martinelli, R. (2020). Psychological stress and cancer: new evidence of an increasingly strong link. Translational Medicine @ UniSa, 23(4), 53–57.
2. Chen, X., Wang, M., Yu, K., Xu, S., Qiu, P., Lyu, Z., Zhang, X., & Xu, Y. (2023). Chronic stress-induced immune dysregulation in breast cancer: Implications of psychosocial factors. Journal of Translational Internal Medicine, 11(3), 226–233.
3. Chen, Y., Wang, H., Liu, Z., Zhang, H., & Li, X. (2025). A novel approach to cancer rehabilitation: Assessing the influence of exercise intervention on postoperative recovery and survival rates. Journal of Cancer Rehabilitation. Advance online publication. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12165538/
4. Liu, Y., Tian, S., Ning, B., Zhao, X., & Wei, Y. (2022). Stress and cancer: The mechanisms of immune dysregulation and management. Frontiers in Immunology, 13, 1032294.
5. McFarland, D. C., Doherty, M., Atkinson, T. M., O’Hanlon, R., Breitbart, W., Nelson, C. J., & Miller, A. H. (2022). Cancer-related inflammation and depressive symptoms: Systematic review and meta-analysis. Cancer, 128(13), 2504–2519.
6. McGregor, B. A., Antoni, M. H., Boyers, A. E., Alferi, S. M., Blomberg, B. B., & Carver, C. S. (2004). Cognitive-behavioral stress management increases benefit finding and immune function among women with early-stage breast cancer. Journal of Psychosomatic Research, 56(1), 1–8.
7. Reich, R. R., Lengacher, C. A., Klein, T. W., Newton, C., Shivers, S., Ramesar, S., et al. (2017). A randomized controlled trial of the effects of mindfulness-based stress reduction (MBSR[BC]) on levels of inflammatory biomarkers among recovering breast cancer survivors. Biological Research for Nursing, 19(4), 456–464.
8. Zhang, L., Pan, J., Chen, W., Jiang, J., & Huang, J. (2020). Chronic stress-induced immune dysregulation in cancer: Implications for initiation, progression, metastasis, and treatment. American Journal of Cancer Research, 10(5), 1294–1307.
9. Mészáros-Crow, E., López-Gigosos, R., Mariscal-López, E., Agredano-Sánchez, M., García-Casares, N., Mariscal, A., & Gutiérrez-Bedmar, M. (2023). Psychosocial interventions reduce cortisol in breast cancer patients: Systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 14, 1148805.
10. Ballesio, A., Zagaria, A., Vacca, M., Pariante, C. M., & Lombardo, C. (2023). Comparative efficacy of psychological interventions on immune biomarkers: A systematic review and network meta-analysis (NMA). Brain, Behavior, and Immunity, 111, 424–435.
11. Rao, R. M., Vadiraja, H. S., Nagarathna, R., Gopinath, K. S., Patil, S., Diwakar, R. B., et al. (2017). Effect of Yoga on Sleep Quality and Neuroendocrine Immune Response in Metastatic Breast Cancer Patients. Indian Journal of Palliative Care, 23(3), 253–260.
12. Koivula, T., Lempiäinen, S., Neuvonen, J., Norha, J., Hollmén, M., Sundberg, C. J., … & Heinonen, I. (2024). The effect of exercise and disease status on mobilization of anti-tumorigenic and pro-tumorigenic immune cells in women with breast cancer. Frontiers in Immunology, 15, 1394420.

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.

Artykuł powstał w ramach projektu  pt.: „Wydawnictwa dla Amazonek”,  który realizowany jest dzięki dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Emocje a ból – jak depresja i lęk potęgują objawy fizyczne w leczeniu nowotworowym.

Wprowadzenie.

Leczenie choroby nowotworowej stanowi wyzwanie nie tylko dla ciała, ale i dla psychiki pacjenta. Diagnoza i terapia onkologiczna często wiążą się z silnym napięciem emocjonalnym, które może przybierać formę zaburzeń nastroju takich jak depresja czy lęk. U pacjentów onkologicznych depresja i lęk nie są rzadkimi zjawiskami – przeciwnie, ich rozpowszechnienie jest znacząco wyższe niż w populacji ogólnej, co może utrudniać leczenie i pogarszać rokowanie pacjentów (Niedzwiedz i in., 2019). Aktualnie w psychoonkologii zwraca się uwagę na powiązania między stanem psychicznym pacjenta a doświadczaniem objawów somatycznych, w tym bólu. Coraz więcej badań potwierdza istnienie błędnego koła pomiędzy bólem fizycznym a cierpieniem emocjonalnym: objawy somatyczne nasilają stres psychiczny, a złe samopoczucie psychiczne potęguje odczuwanie bólu i innych dolegliwości (Getie i in., 2025). Niniejszy artykuł omawia, w jaki sposób depresja i lęk mogą nasilać ból oraz inne objawy fizyczne u osób poddawanych terapii onkologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet leczonych z powodu raka piersi. Przedstawiono również potencjalne mechanizmy tego zjawiska oraz praktyczne wskazówki pomagające pacjentom w przerwaniu tego cyklu wzajemnie nasilających się objawów.

Depresja u chorych na raka a odczuwanie bólu.

Częstość występowania depresji.

Depresja jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych u pacjentów z chorobą nowotworową. Szacuje się, że objawy depresyjne o klinicznym nasileniu występują u około 30–40% chorych na nowotwory (Niedzwiedz i in., 2019). Badania sugerują, że wśród pacjentek z rakiem piersi ryzyko depresji jest jeszcze wyższe niż przeciętnie (Getie i in., 2025). Częstość depresji rośnie u chorych z zaawansowaną chorobą, nasilonym bólem oraz u osób pozbawionych dostatecznego wsparcia społecznego (Niedzwiedz i in., 2019; McFarland i in., 2018).

Wpływ depresji na ból.

Liczne badania wskazują, że obecność depresji znacząco nasila odczuwanie bólu u pacjentów onkologicznych. Ból nowotworowy jest zjawiskiem wielowymiarowym, a obniżony nastrój może zwiększać jego subiektywną dotkliwość (Fischer i in., 2010). Osoby chore na raka z objawami depresji na ogół oceniają natężenie bólu jako większe w porównaniu z pacjentami w lepszym stanie psychicznym. W jednym z badań wykazano, że aż 87% najczęściej zgłaszanych problemów fizycznych u pacjentek z rakiem piersi (m.in. ból, zmęczenie, bezsenność, zaburzenia trawienia) współwystępowało z objawami depresji (McFarland i in., 2018). Depresji często towarzyszy także zjawisko katastrofizacji bólu – negatywne przekonania na temat bólu (np. że jest nie do zniesienia i nie da się go opanować), które dodatkowo potęguje percepcję bólu (Thielking, 2003). Warto podkreślić, że zależność ta działa dwukierunkowo: przewlekły, źle kontrolowany ból może pogłębiać stan depresyjny, tworząc błędne koło cierpienia (Getie i in., 2025).

Depresja a inne objawy fizyczne.

Depresja u pacjentów onkologicznych rzutuje nie tylko na ból, ale i na szereg innych doznań cielesnych. Obniżony nastrój często wiąże się z przewlekłym zmęczeniem i wyczerpaniem sił. Pacjenci z depresją skarżą się na uporczywe uczucie braku energii (fatigue), które w chorobie nowotworowej bywa bardzo dokuczliwe. Ponadto depresja może zaostrzać objawy ze strony przewodu pokarmowego (np. nudności, brak apetytu, zaparcia), a także zaburzenia snu (bezsenność lub płytki, nieprzynoszący odpoczynku sen). Niekiedy trudno rozstrzygnąć, co jest skutkiem samego leczenia onkologicznego (np. chemio- czy radioterapii), a co wynika z współistniejącej depresji – np. utrata apetytu albo bezsenność mogą być zarówno skutkiem ubocznym terapii, jak i objawem depresyjnym. Depresja osłabia również motywację do aktywności i dbania o siebie, co pośrednio może pogarszać stan somatyczny – osoby w depresji częściej zaniedbują zalecenia lekarskie i ograniczają ruch, skutkiem czego objawy fizyczne (np. ból) są gorzej kontrolowane (Niedzwiedz i in., 2019).

Lęk a nasilenie objawów fizycznych.

Reakcje lękowe w chorobie nowotworowej.

U większości pacjentów onkologicznych występuje pewien poziom lęku – jest to naturalna reakcja na zagrożenie życia i niepewność leczenia. Jednak u części chorych lęk przybiera postać klinicznie znaczącą, związaną z uporczywym niepokojem, napięciem i rozmaitymi objawami wegetatywnymi. Szacuje się, że zaburzenia lękowe dotykają około 30% osób z chorobą nowotworową (Niedzwiedz i in., 2019). Lęk pacjentów onkologicznych często dotyczy obaw o wyniki leczenia, możliwość nawrotu choroby, cierpienie fizyczne czy przyszłość rodziny. Może on nasilać się w określonych “krytycznych” momentach, np. podczas oczekiwania na wyniki badań lub w okresie tuż po zakończeniu intensywnej terapii przeciwnowotworowej.

Objawy fizyczne lęku.

Nadmierny lęk uruchamia w organizmie reakcję „walki lub ucieczki”, czemu towarzyszą objawy takie jak kołatanie serca, uczucie duszności, zawroty głowy, wzmożona potliwość, drżenie rąk czy napięcie mięśni (Grassi i in., 2023). Częste są również problemy ze snem – chory ma trudności z zaśnięciem z powodu natłoku zmartwień i ciągłego napięcia. Objawy lękowe mogą nakładać się na skutki uboczne samego leczenia onkologicznego, co niekiedy utrudnia ich właściwą interpretację. Przykładowo, nudności wywołane chemioterapią mogą być dodatkowo nasilane przez silny niepokój pacjenta przed kolejną dawką (tzw. nudności antycypacyjne). Podobnie, przewlekłe napięcie mięśni spowodowane stresem może zwiększać dolegliwości bólowe w obszarach zmienionych chorobowo.

Lęk a odczuwanie bólu.

Lęk potrafi także zwiększać nasilenie odczuwanego bólu. Osoba silnie zaniepokojona pozostaje w stanie ciągłej gotowości, co sprawia, że jest bardziej wrażliwa na sygnały płynące z ciała – w efekcie nawet słabe bodźce bólowe mogą być postrzegane jako intensywne w stanie nasilonego lęku. Ponadto przewlekłe napięcie mięśni u osoby z wykoim natężeniem lęku może nasilać ból w miejscach objętych chorobą (np. zwiększać ucisk na nerwy lub tkanki). Co więcej, pacjent odczuwający strach często skupia się na dolegliwościach, oczekując najgorszego; takie katastroficzne interpretacje sygnałów z ciała (np. przekonanie, że pojawienie się bólu oznacza progresję choroby) dodatkowo potęgują cierpienie (Thielking, 2003). Badania potwierdzają, że ból nowotworowy i lęk wzajemnie się nasilają i mogą występować jednocześnie – pacjenci z bólem częściej doświadczają silnego lęku, a silny lęk może zaostrzać dolegliwości bólowe (Getie i in., 2025).

Wspólne mechanizmy bólu i cierpienia psychicznego.

Biologia stresu a objawy fizyczne.

Stres emocjonalny, który może prowadzić do rozwoju zaburzeń takich jak depresja i lęk, dzieli pewne wspólne szlaki biologiczne z objawami fizycznymi. Przewlekły stres prowadzi do nieustannego wydzielania hormonów stresu, takich jak kortyzol i adrenalina, co może wywołać stan zapalny w organizmie poprzez zwiększoną produkcję cytokin prozapalnych. Uważa się, że ten stan zapalny, szczególnie związany z podwyższonym poziomem cytokin, może przyczyniać się do występowania różnych dolegliwości u pacjentów onkologicznych, takich jak ból, zmęczenie, bezsenność oraz objawy depresyjne. (Thornton i in., 2010). W jednym z badań u kobiet z zaawansowanym rakiem piersi stwierdzono, że pacjentki cierpiące równocześnie na ból, zmęczenie i depresję miały podwyższony poziom hormonów stresu (kortyzolu oraz adrenaliny) we krwi, co potwierdza, że nadmierna aktywność układu stresowego może przyczyniać się do występowania takiego zespołu objawów. (Thornton i in., 2010).

Rola uwagi i myśli.

Oprócz procesów biologicznych znaczenie mają też mechanizmy psychologiczne – przede wszystkim sposób percepcji objawów i koncentracja uwagi. Osoby z depresją lub nasilonym lękiem mają tendencję do kierowania uwagi na swoje dolegliwości i oceny ich w negatywny sposób. Taka nadmierna uwaga na sygnały z ciała oraz katastroficzne myśli sprawiają, że bodźce bólowe są subiektywnie silniej odczuwane. Innymi słowy, cierpienie psychiczne niejako „nastawia” mózg na odbieranie bólu, przez co próg tolerancji na dolegliwości się obniża.

Sumą powyższych zjawisk jest cykl wzajemnie nasilających się objawów w którym ból nasila stres psychiczny, a stres nasila ból (Getie i in., 2025). Pacjent uwikłany w taki cykl często doświadcza chronicznego cierpienia, częściej wymaga dodatkowych interwencji medycznych, zgłasza gorszą jakość życia i miewa trudności z realizacją zaleceń terapeutycznych (Niedzwiedz i in., 2019). Z tego względu opieka onkologiczna kładzie nacisk na holistyczne podejście do pacjenta i równoległe zajmowanie się zarówno aspektami fizycznymi, jak i psychicznymi choroby.

Praktyczne zalecenia dla pacjentów onkologicznych.

1. a) Poszukiwanie profesjonalnego wsparcia psychologicznego.

W przypadku odczuwania przytłaczającego smutku, lęku lub innych trudności emocjonalnych, zaleca się skonsultowanie się z psychoonkologiem lub psychiatrą. Interwencje psychologiczne, w tym Racjonalna Terapia Zachowań, terapia Simontona, techniki mindfulness wykazują wysoką skuteczność w łagodzeniu objawów depresji i lęku u pacjentów onkologicznych (Grassi i in., 2023). W sytuacji potrzeby, lekarz może również zaproponować farmakoterapię, w tym stosowanie leków przeciwdepresyjnych lub przeciwlękowych, które są bezpieczne i skuteczne w kontekście leczenia nowotworowego.

1. b) Informowanie personelu medycznego o objawach.

Należy regularnie informować lekarza prowadzącego o wszystkich doświadczanych objawach, zarówno fizycznych (np. ból, nudności, bezsenność), jak i psychicznych (np. zmiany nastroju, lęk). Otwarte komunikowanie trudności pozwala zespołowi medycznemu na adekwatne reagowanie, w tym wdrożenie odpowiedniego leczenia przeciwbólowego, skierowanie na konsultację psychologiczną lub zastosowanie środków łagodzących skutki uboczne terapii. Kompleksowa opieka, obejmująca zarówno leczenie somatyczne, jak i wsparcie psychiczne, jest fundamentem skutecznej terapii onkologicznej.

1. c) Zastosowanie technik relaksacyjnych.

Codzienne techniki relaksacyjne, takie jak np. trening progresywnego rozluźniania mięśni czy ćwiczenia oddechowe (np. powolne, głębokie oddechy z wydłużonym wydechem), mogą przyczynić się do obniżenia poziomu napięcia psychicznego i fizycznego. Pomocne mogą być również łagodne formy aktywności, takie jak joga czy medytacja, mindfulness, które wpływają na obniżenie poziomu hormonów stresu, poprawę jakości snu i łagodzenie dolegliwości bólowych.

1. d) Zachowanie umiarkowanej aktywności fizycznej.

W miarę możliwości, warto utrzymać aktywność fizyczną, dostosowaną do stanu zdrowia. Regularny, umiarkowany wysiłek (np. spacery, ćwiczenia rozciągające) sprzyja wydzielaniu endorfin, które poprawiają nastrój i działają przeciwbólowo. Badania sugerują, że odpowiednio dobrane ćwiczenia mogą przyczynić się do zmniejszenia zmęczenia i łagodzenia dolegliwości bólowych związanych z leczeniem onkologicznym. Przed rozpoczęciem jakiejkolwiek formy aktywności fizycznej warto skonsultować plan aktywności z lekarzem prowadzącym.

1. e) Korzystanie z wsparcia społecznego.

Nie należy pozostawać samemu z obawami i lękami związanymi z chorobą. Rozmowy z rodziną i przyjaciółmi lub uczestnictwo w grupach wsparcia (np. dla kobiet z rakiem piersi) mogą pomóc w zmniejszeniu poczucia osamotnienia oraz lęku. Dzielenie się doświadczeniami z osobami, które przeżywają podobne trudności, ma udowodniony wpływ na redukcję stresu i poprawę samopoczucia psychicznego. Silne wsparcie społeczne stanowi ważny czynnik ochronny przed depresją i lękiem wśród pacjentów onkologicznych (Getie i in., 2025), dlatego warto aktywnie z niego korzystać.

Podsumowanie.

Stan emocjonalny pacjenta onkologicznego ma istotny wpływ na odczuwanie bólu oraz innych objawów fizycznych. Depresja i lęk, poprzez mechanizmy biologiczne (przewlekły stres hormonalny, stan zapalny) oraz psychologiczne (katastroficzne myśli, nadmierna koncentracja uwagi na dolegliwościach), mogą obniżać próg tolerancji bólu i nasilać odczuwanie objawów. Skuteczne leczenie zaburzeń nastroju oraz wsparcie psychologiczne często prowadzą do złagodzenia bólu i poprawy jakości życia pacjenta. Z tego powodu opieka nad pacjentem onkologicznym powinna obejmować nie tylko terapię samego nowotworu, ale również dbałość o jego zdrowie psychiczne. Przerwanie cyklu wzajemnie nasilających się objawów bólu i negatywnych emocji ma korzystny wpływ nie tylko na samopoczucie pacjenta, ale może także pozytywnie wpłynąć na przebieg leczenia onkologicznego.

Literatura.

1. Getie, A., Ayalneh, M., & Bimerew, M. (2025). Global prevalence and determinant factors of pain, depression, and anxiety among cancer patients: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses. BMC Psychiatry, 25, 156. DOI: 10.1186/s12888-025-06599-5.
2. Grassi, L., Caruso, R., Riba, M. B., Lloyd-Williams, M., Kissane, D., Rodin, G., McFarland, D., Campos-Ródenas, R., Zachariae, R., Santini, D., & Ripamonti, C. I. (2023). Anxiety and depression in adult cancer patients: ESMO Clinical Practice Guideline. ESMO Open, 8(2), 101155. DOI: 10.1016/j.esmoop.2023.101155.
3. McFarland, D. C., Shaffer, K. M., Tiersten, A., & Holland, J. (2018). Physical symptom burden and its association with distress, anxiety, and depression in breast cancer. Psychosomatics, 59(5), 464–471. DOI: 10.1016/j.psym.2018.01.005.
4. Niedzwiedz, C. L., Knifton, L., Robb, K. A., Katikireddi, S. V., & Smith, D. J. (2019). Depression and anxiety among people living with and beyond cancer: a growing clinical and research priority. BMC Cancer, 19, 943. DOI: 10.1186/s12885-019-6181-4.
5. Thielking, P. D. (2003). Cancer pain and anxiety. Current Pain and Headache Reports, 7(4), 249–256. DOI: 10.1007/s11916-003-0045-x.
6. Thornton, L. M., Andersen, B. L., & Blakely, W. P. (2010). The pain, depression, and fatigue symptom cluster in advanced breast cancer: Covariation with the hypothalamic-pituitary-adrenal axis and the sympathetic nervous system. Health Psychology, 29(3), 333–337. DOI: 10.1037/a0018836.
7. Fischer, D. J., Villines, D., Kim, Y. O., Epstein, J. B., & Wilkie, D. J. (2010). Anxiety, depression, and pain: differences by primary cancer. Supportive Care in Cancer, 18(7), 801–810. DOI: 10.1007/s00520-009-0712-5.

Autorka: dr n. med. Marta Homa – absolwentka psychologii UAM w Poznaniu, podyplomowego studium z Psychoonkologii Klinicznej, kursu podstawowego Psychoterapii Systemowej Indywidualnej i Rodzin, studiów podyplomowych z neuropsychologii. Doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. W 2020 r. ukończyła specjalizację z psychologii klinicznej, specjalność: neuropsychologia. Doświadczenie zawodowe zdobywa w Wielkopolskim Centrum Onkologii oraz Wojskowym Instytucie Medycznym-Państwowym Instytucie Badawczym. Współpracuje z Poznańskim Towarzystwem „Amazonki”, Federacją Stowarzyszeń „Amazonki” oraz Fundacją Nie Widać Po Mnie. Wykładowca na UAM w Poznaniu, Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu oraz Uniwersytecie SWPS. Aktywnie uczestniczy w licznych konferencjach i szkoleniach psychologicznych z zakresu psychologii klinicznej, neuropsychologii, psychoonkologii i interwencji kryzysowej. Członek Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego.